АБАЙ ҚУНАНБАЕВ
24.02.2019 17:49

(1845 – 1904)

 

Уллы қазақ шайыры ҳәм ойшылы Ибраҳим Қунанбаев Россия империясының Батыс-Сибир генерал-губернаторлығы, Семипалатинск уезди, Шыңғыс волосты аймағында Жийдебай деген жерде туўылған.

Әкеси Қунанбай, атасы Өскенбай, бабасы Ырғызбайлар Орта жүздиң арғын топарының тобықлы урыўын басқарған бийлер болған. Тобықлы урыўы Сырдәрйаның бойынан – Түркистан аймағынан 18 әсирдиң басында жуңғар шабыўылынан Шыңғыстаў әтирапына серпилип барған ҳәм сол жерде мәканласып қалған.

Абайдың Сыр бойында жасаған бесинши бабасының аты Айдос, оның зайыбының аты Айпара болған.

Қунанбай өмириниң ақырында Мәккеге барып, ол жерде қазақ зыяратшылары келип болатуғын тәкя салдырып, ҳажы атанған.

Анасы Улжан Орта жүздиң қаракесек қәўиминиң шаншар урыўынан болған. Оның да бабалары ел бийлеген бийлер болған.

Кемпирапасы Зерениң еркелетип атаўы менен болажақ шайырдың аты Абай болып кеткен (кемпирапасының өз аты Тоқбала болған, күйеўиниң үйине мурнында алтын әребеги менен келген – соның ушын Зере аталып кеткен (парсыша зирак сөзинен).

Абайдың өз анасы Улжан да, кемпирапасы Зере де халқ аўызеки әдебиятын жақсы билген адамлар еди.

Абай дәслеп өз аўылында мектеп молладан сабақ алған. Оннан соң 1855–57-жыллары Семей қаласындағы Ахмет Рийза деген иймамның медиресесинде үш жыл шамасы оқыйды. Медиреседе оқып жүргенде мударрислеринен жасырынып, рус мектебине үш ай қатнайды.

Абай он сегиз жасына келгенде, әкеси оны медиреседен шығарып алып, қасында ертип жүрип, ел басқарыў исине араластырады. Абай азғана ўақыт 1876–78-жыллары тобықлы урыўының Қоңыркөкше деген елинде болыс (волост басқарыўшысы) лаўазымында ислейди. Ел ишиндеги пасықлардың арза бериўлери менен бул лаўазымнан босанып, буннан соң аўылында өз хожалығы жумыслары менен болып, рус тилин толық үйрениў, рус тилинен көркем шығармаларды аўдарыў ҳәм өз шығармаларын жазыў менен бәнт болады. Абай Қунанбаев өз дәўириниң бай адамларының бири еди. Оның өз ийелигинде бир неше мың қойлары, жылқылары ҳәм түйелери болған.

Абай жас гезинен аўыларасы қосықларды экспромпт түринде шығарып жүрген, бирақ оның шынтлап шайырлық пенен шуғылланыўы қырқ жасынан соң басланады.

Абайдың дөретиўшилик пенен шынтлап айналысқан жыллары – 1886 (бул жылы 15 қосық жазған) ҳәм 1889–1900-жыллар болып табылады.

Абайды рус тили ҳәм мәденияты менен таныстырған оның Омскте, Москвада оқыған иниси Халиулла Өскенбаев еди (ол ерте қайтыс болған).

Абай елдеги рус ўәкиллери менен танысып, олар менен рус халқының турмысы, мәденияты туўралы көп сәўбетлескен. 1860-жыллары Семей қаласында бир неше айлап болып, китапханадан китаплар алып оқыйды.

Абай Батыс Сибирдеги Географиялық жәмийеттиң Семипалатинсктеги бөлиминиң ағзасы болып сайланады.

Абай дәслепки шығармасын – «Жаз» деген қосығын досты Көкбай Жанатайулының аты менен «Дала ўәлаяты» газетасының 1889-жылғы 12-cанында жәриялайды.

Абай жасаған дәўирде қазақ жәмийетинде өз шығармаларын жыйнап, китап етиў дәстүри болмаған. Сонлықтан оның көп шығармалары жазған қағазларында қалып қойған. Абай сондай-ақ бир жазған шығармаларына қайтып оралмаған, қайта ислемеген. Сонлықтан оның көп шығармалары қәйтип қағазға түссе, сол күйинде қалып кеткен.

Усы қағазларды ҳәм ел ядында сақланған шығармаларын шайыр қайтыс болғаннан соң саўатхан иниси Кәкитай (Ғабдулҳәким Исҳаков – Абайдың иниси Исҳақтың улы) ҳәм өзиниң генже улы Турағул жыйнап, Мүрсейит деген аўылының молласына көширтип, 1909-жылы Санкт-Петербургта қазақ тилинде, араб алфавитинде китап етип шығарады.

Абай өзиниң бир қатар қосықларына намалар шығарған.

Абай өз өмиринде көп ғана трагедияларды басынан кеширди.

Абай уллары Әбдирахман менен Мағаўияны рус оқыўына берген еди. Тюмен қаласында реал училищени, Санкт-Петербургта Михайлов артиллерия мектебин питкерген Әбдирахман сүйек туберкулези кеселине шалығып, 1895-жылы Верный қаласында 27 жасында қайтыс болды. Сүйегин иниси Мағаўия былғарыға тигип, елге алып келип, Шыңғыстаўға жерленди. Шайырдың ең трагедиялық қосықлары журтқа бас, елге тутқа болар, деген сүйикли улы Әбиштиң – Әбдирахманның қазасына арналған.

1898-жылы жылы оған қарсы ел бийлери оны сабап, намысына тийди. Олардың нийети Абайды өлтириў болған, бирақ тәрепдарлары шайырдың жанын қорғап қалды.

Семипалатинскте қалалық училищеде үш жыл оқыған Мағаўия аўырып, үйине келип, әкесиниң қасында болды. Ол да шайыр еди. Мағаўия 1904-жылдың 14-майы сәнесинде 34 жасында туберкулез аўырыўынан қайтыс болды. Оның өлими де шайырға үлкен қайғы болды. Усы дәртлер себепли шайыр қатты аўырды ҳәм Мағашының қырқынан соң, 23-июн күни елиў тоғыз жасында дүнйадан көз жумды.

Ал, әкесиниң қырқынан соң туңғыш улы Ақылбай (ол да шайыр еди) қайтыс болды. Аталы-балалар бириниң қырқынан соң бири қайтыс болған бул 1904-жыл бул шаңарақ ушын аўыр жоғалтыўлар жылы болды.

Абай Қунанбаев – қазақ халқының уллы шайыры, ойшылы, ағартыўшысы, композиторы, жәмийетлик искери. Абай қазақ әдебий тилиниң ҳәм қазақ жазба әдебиятының тийкарын салыўшы саналады.

Абай либераллық исламға сүйене отырып, Россия және Европа мәдениятының жетискенликлерин ийелеп, қазақ халқының социаллық турмысын ҳәм руўҳый-мәдений дәрежесин жаңартыўды гөзлеген жалынлы реформатор болды.

Абай атының дүнйа дәрежесинде танылыўында Мухтар Әўезовтың «Абай жолы» романының (1942–1956) орны гиреўли болды. Бул эпопея өз ўақтында Советлер аўқамының ең үлкен сыйлықларын алды ҳәм дүнйаның көп тиллерине аўдарылды.

Абай қазақ поэзиясына жаңа темаларды, жаңа формаларды ҳәм жаңа руўҳ алып келген реформатор шайыр ҳәм ойшыл болды.

Абайдың әдебий мийрасы 170 қосық, бирнеше дәстанлар, бир қатар аўдармалар ҳәм «Ғақлия» («Ақылнама») деп аталыўшы қарасөзлер жыйнағынан ибарат.

Бүгинги әдебияттаныў илими көзқарасынан «Ғақлия»ны эсселер жыйнағы, деп қараўға болады.

Бул – шайырдың оқыўшы менен ашықтан-ашық сәўбети, жан сырларын ашып таслаўы, Қуранда ҳәм ҳәдийслерде берилген мораллық нормаларға байланыслы, Россия ҳәм Европа мәдениятының жоқары үлгилери туўралы бақлаўлары ҳәм пикирлери...

Бул фрагментлерде социаллық психология, этика, дин, илим, билим, ҳуқық, сиясаттаныў ҳәм тағы да басқа толып атырған мәселелер қозғалған. Қазақтың өңин шығармай киятырған жер даўы, жесир даўы, урлық, барымта, жалахорлық сыяқлы иллетлерди қатты қаралайды.

Шайыр бул шығармасындағы ой-пикирлеринде өз халқын раўажланған еллер менен бир қатарда көриўди қәлейди. Буның ушын заманласларының ҳәм келер әўладлардың мийнетти улығлап, заманагөй кәсиплерди ийелеп, илим-билим күши менен өз турмысын жақсылаўын арзыў етеди. Шайыр ҳешнәрсеге умтылмайтуғын, көлдеги қурбақадай ўарқ-шарқ етип жасайтуғын адамларды жәмийеттиң өркенлеўи жолында аяққа ораў, деп есаплайды.

Қарасөзлердиң қолжазбалары Мүрсейит қолжазбалары бойынша белгили. Бул шығарманың қашан жазылғаны анықланбаған. Бирақ, айырым изертлеўшилер, биринши сөзде айтылыўына қарап, бул шығармасын шайыр өмириниң соңғы дәўиринде – 1890–98-жыллары жазған болса итимал, деп шамалайды.

Қарасөзлер биринши мәрте Абай шығармаларының Мухтар Әўезов таярлаған таңламалы жыйнағында 1933-жылы Алматы қаласында басылды.

Қарасөзлер рус тилине В. Шкловский, Сәтимжан Санбаев, Ролан Сейсенбаев, епископ Геннадий (Гоголев) тәрепинен аўдарылды. Сондай-ақ бул шығарма өзбек, татар, түрк, англичан, монғол, француз, латыш, корей, қытай тиллерине аўдарылған.

Биз бурын 1980-жыллардың екинши ярымында бул шығарманы қарақалпақшалаған едик.

Бул сапары Абайдың «Ғақлия»сын жаңа көз бенен қарап, қайтадан аўдарып шықтық.

Аўдармаға Абай Қунанбаев шығармаларының Әбиш Жийреншин таярлаған бир томлық толық жыйнағы тийкар етип алынды («Қазақтың мәмлекетлик көркем әдебият баспасы», Алматы, 1961).

Фейсбукта усы аўдармадан бир қатар сөзлерди бериўди мақул таўып отырман.

 

Абай ҚУНАНБАЕВ

 

ҚАРАСӨЗЛЕР

 

БИРИНШИ CӨЗ

 

Усы жасқа келгенше жақсы өткиздик пе, жаман өткиздик пе, әйтеўир, бирталай өмиримизди өткиздик: алыстық, жулыстық, айтыстық, тартыстық – әўерешиликти көре-көре келдик. Енди орта жасқа келдик, шаршадық, жалықтық, ислеп жүрген исимиздиң паянсыз, байлаўсыз екенин көрдик, бәри хорлық екенин билдик. Ал, енди, қалған өмиримизди қәйтип, не қылып өткеремиз? Соған жуўап табалмай өзим де ҳайранман.

Елди бағыў керек пе? Жоқ, ондай нийеттен аўлақпан. Даўасыз дәртке ушырайын, деген киси бақпаса, яки алып ушып турған кеўили басылмаған жаслар бағаман, демесе, бизди Қудай сақласын!

Мал бағыў керек пе? Баға алмайман. Балалар өзлерине керегин өзлери бағар. Енди қартайғанда қызығын өзиң толық көре алмайтуғын уры, залым, тилемсиклердиң азығын бағып беремен, деп, қалған аз ғана өмиримди хор қылар жағдайым жоқ.

Илим излеў керек пе? Жоқ, илим қуўайын, десең илим тилинде сөйлесетуғын адам жоқ. Билгениңди кимге үйретерсең, билмегениңди кимнен сорарсаң? Елсиз-күнсизде гезлемени жайып салып, қолына гез алып отырғанның не пайдасы бар? Муңласып шер тарқатысар адам болмаған соң өзи – тез қартайтатуғын күйик.

Суўпылық етип, дин жолын қуўыў керек пе? Жоқ, ол да болмайды, оған да тынышлық керек. Я кеўилде, я күн көрисиңде бир тынышлық жоқ, мынадай елде, мынадай жерде не қылып жүрген суўпылық?

Балаларды бағыў керек пе? Жоқ, баға алмайман. Бағар едим, қалай бағыўдың мәнисин де билмеймен, ким болсын деп бағаман, қайсы елге қосаман? Өзим өткен өмиримниң, жыйған билимимниң пайдасын көрер орын тапқаным жоқ, балаларыма қайда бар, не қыл дермен? Ким бол деймен? Оны да биле алмадым.

Ақыры, мынаны ойладым. Ойыма келген нәрселерди қағазға жаза берейин, ақ қағаз бенен қара сыяны ермек қылайын, кимде-ким усының ишинен керекли сөз тапса, жазып алсын я оқысын, кереги жоқ, десе, өз сөзим өзимдики, дедим де, ақыры, усыған тоқтадым, енди буннан басқа жумысым жоқ.

 

ТӨРТИНШИ СӨЗ

 

Ҳәрбир байқаған адам билсе керек: күлки деген мәслик екенин, ҳәрбир мәс киси көп алжасатуғынын, ҳәрбир мәс адам сөйлегенде басқаның басын аўыртатуғынын. Сондай ойын-күлкиге, мәсликке берилген киси жумысынан қалады яки ақылынан азады, сөйтип ақыры уятқа қалады, ўақытын босқа өткерип алады. Усындай ғәплетте өмирин өткерген киси өмиринде ҳешнәрсени елестирмей жүргени менен, ақыры бир күн я бул дүнйада яки ақыретте басы бир аўырмай қалмаса керек.

Ҳәрбир уўайым-қайғы менен бас қатырып, ойланған киси бул дүнйаның тиришилик хызметинде де, ақыреттиң таярлығында да өзгелерден пуқтарақ болса керек. Ҳәрбир пуқталықтың түби кән болса ке¬рек. Ал, енди, олай десек, бирдей ойланып уўайым-қайғы менен жүре аламыз ба? Удайы қайғыға жан шыдай ма? Жоқ, мен бирдей қайғырып, уўайымлап жүр, демеймен. Қайғыратуғын нәрсеге қайғырдағы, сол қайғыдан қутылатуғын орынлы ҳәрекет ислеў, соның жолын табыў керек. Ҳәрбир орынлы ҳәрекеттиң өзи де уўайым-қайғыны азайтады, орынсыз күлки менен азайтпа, орынлы ҳәрекет пенен азайт!

Шығар есигин табалмай, уўайым-қайғының ишине кирип қалып, қамалып қалыў – ол да бир антурғанлық және ҳәрбир жаман кисиниң ҳәрекетине күлсең, оған рәҳәтленип күлме, ыза болғанлықтан күл, ызалы күлкиниң өзи де – қайғы. Ондай күлкиге өзиң де удайы берилмессең, ҳәрбир жақсы адамның жақсылық тапқанына рәҳәтленип күлсең, оның жақсылықты жақсы адам болғаны ушын тапқанын үлги тутып күл. Ҳәрбир ибрат алыўдың өзи адамды жөнсизликке жибермей, ўақтында тоқтатады. Көп күлкиниң бәрин айтқаным жоқ, оның ишинде бир күлки бар-аў, Қудай жаратқан орны менен иштен, көкиректен, жүректен шықпайды, қолдан жасалып, сырты менен бет аўзын келистирип, ўаҳа-ҳаның намасын сазлап, қызық ушын күлетуғын бояма күлки.

Адам баласы жылап туўылады, наразы болып өледи. Еки ортада бул дүнйаның рәҳәтиниң қайда екенин билмей, бирин-бири аңлып, бирине бири мақтанып, өмирди биймәни, босқа, жаман қылық пенен хор етип өткереди де, жүрими таўсылған ўақытта, бир күнлик өмирин барлық дүнйа-малына сатып алайын десе – табалмайды.

Қуўлық-ҳийлекерликтен дәме етиў, көз сүзип тиленип, адамнан дәме етиў – өнерсиз ийттиң иси. Әўели Қудайға сыйынып, екинши өз ғайратыңа сүйенип, еңбегиңнен дәме етип, мийнет қылсаң, қара жер де береди, қуры қалдырмайды.

 

БЕСИНШИ СӨЗ

 

Көкирек толған қайғы адамға өзине-өзин бийлетпейди, бойды шымырлатып, диңкенди қуртып, я көзден жас болып ағады, я тилден сөз болып ағады. Қазақлар: «Әй қудай жас баладай қайғысыз қылагөр!» – деп тилек тилегенин көзим көрди. Онысы – жас баладан гөри өзи ақыллы болып, жоғалтқан нәрсеси жоқтай, қайғылы киси болғандағысы. Қайғысы не десең, нақыл-мақалларынан билесең: әўели – «Түслик өмириң болса күнлик мал жый», «Өзиңде жоқ болса, әкең де жат», «Мал – адамның баўыр ети», «Маллының бети – жарық, малсыздың бети – шарық», «Ер азығы менен бөри азығы жолда», «Ердиң малы елде, ериккенде қолда», «Берген перде бузар», «Алаған қолым – береген», «Мал тапқан ердиң жазығы жоқ», «Байдан үмитсиз – қудайдан үмитсиз», «Қарның аш болса, қаралы үйге шап», «Қайраны жоқ қолдан без, қайыры жоқ елден без» дегенге усаған сөзлердиң есап-саны жоқ, толып атыр.

Бул нақыл-мақаллардың мәниси не? Мәлим болды: қазақ тынышлық ушын, илим ушын, билим ушын, әдалатлық ушын ғам жемейди екен, бермеген менен жаўласпақшы екен. Маллы болса әкеси менен араз болып, жаўлап алыўды да уят көрмейди екен. Әйтеўир урлық, қуўлық-сумлық, тиленшилик, соған усаған қылықтың қайсысын болса да ислеп жүрип, қәйтсе де мал тапса, оны жазалы демеўимиз керек екен.

Буның жас баланың ақылынан неси артық? Бирақ жас бала қызыл ошақтан қорқатуғын еди, булар дозақтан да қорқпайды екен. Жас бала уялса, жерге кирип кете жазлайтуғын еди, булар ҳешнәрседен уялмайды екен. Сол ма арттырғаны? Қолымыздағыны үлестирип, талатпасақ, биз де өзиндей болмасақ, безеди екен. Излеген елимиз сол ма?

 

АЛТЫНШЫ СӨЗ

 

Қазақтың бир мақалы: «Өнер алды – бирлик, ырыс алды – тирилик», дейди. Бирақ, бирлик қандай елде бо¬лады, қәйтсе татыў болады, оны билмейди. Қазақ ойлайды: бирлик – ат ортақ, ас ортақ, дәўлет ортақ бол¬са екен, дейди. Олай болғанда байлықтан не пайда, гедейликтен не зыян? Ағайинниң дүнйасы қурымай мал излеўдиң не кереги бар? Усы ма бирлик? Жоқ, бирлик – ақылға бирлик, малға бирлик емес. Малыңды берип отырсаң, атасы басқа, дини басқа, күни басқалар да жалланып бирлик қурады. Бирлик малға сатылса, антурғанлықтықтың басы – усы. Ағайин алмай бирликке келиўи керек. Сонда ҳәрким несийбесин қудайдан тилейди, өйтпесе қудайдан тилемейди, жумыс ислемейди. Әўели бирине-бири бәле излейди. Түр-түсин я ажарын, я өкпесин айтып миллет қылып, я болмаса бир жала жаўып, әйтеўир бирин-бири алдаўдың жолын излейди. Буның қай жеринен бирлик шығады?

«Ырыс алды – тирилик» дейди, ол қайсы тирилик? Ол мына жан геўдеден шықпай жүрген әйтеўир тирилик пе? Жоқ ондай тирилик ийтте де бар. Ондай тириликти қымбат көрип, баҳалаған адам өлимди жаў санап, ақыретке душпан болады. Жанын қорғап, жаўдан қашып, қорқақ атанып, мийнет ислеўден, хызметтен қашып, ериншек атанып, дүнйадағы жаңағы айтылған ырысқа душпан болады. Биз айтқан тирилик олар емес. Кеўли, көкиреги тири болса – соны тирилик деп айтады. Өзиң тири болсаң да, көкирегиң өли болса – ақыл табыўға сөз уға алмайсаң. Ҳадал мийнет пенен еринбей жүрип мал табыўға жигериң жетиспейди.

Жапсақлы жалқаў, косжақпас,

Тайын тамақ, ҳәзир ас.

Сыртың – пысық, ишиң – нас,

Соңын ойлап уялмас, –

болып жүрип, тиримен, деме, оннан да Алла жиберген ҳақ буйрықлы өлим абзал.

 

ЖЕТИНШИ СӨЗ

 

Жас бала анадан туўылғанда еки түрли минез бенен туўылады: биреўи – ишсем, жесем, уйқыласам, деп турады. Булар ¬– тәнниң қумары, солар болмаса тән жанға уя болалмайды, ҳәм өзи өспейди, күш-қуўат таппайды..

Екинши минези – билсем екен, деп турады. Нени көрсе соған талпынып, жалт-жулт еткен нәрсе болса, соған қызығып, аўзына салып, дәмин татып көрип, тамағына, бетине басып қарап, сырнай-кәрнай болса, даўысына умтылып, оннан ержетиңкирегенде – ийт үрсе де, мал шуўласа да, биреў күлсе де, биреў жыласа да, тура жуўырып, «ол не?», «бул не?» деп, «ол неге өйтеди?» «бул неге бүйтеди?» деп, көзи көрген, қулағы еситкенниң бәрин сорап, тыныш таппайды. Буның бәри – жан қумары, билсем екен, көрсем екен, үйренсем екен, дейди де турады.

Дүнйаның көринген ҳәм көринбеген сырын түўеллеп, ең болмаса сезе билмесе, оннан адамшылық болмайды. Оны билмегеннен соң ол жан адам жаны болмай, ҳайўан жаны болады. Әзелде Қудайтала ҳайўанның жанынан адамның жанын ири етип жаратқан, бунысы тәсийрин көрсетейин, деп жаратқаны. Сол күшимиз аз, ақыл-есимиз толмаған бала ўақтымызда «бул не, ол не?» деп, ҳәрнәрсени сорап билсем екен, дегендеги уйқы, тамақ та есимизден шығып кететуғын қумарлығымызды, ер жеткеннен соң, ақыл киргенде орнын таўып изленип, адамын таўып сорап, илим ийелеўдиң жолына неге жумсамайды екенбиз?

Сол илим жолында өрисимизди кеңейтип, қумарланып жыйнаған ғәзийнемизди көбейтсек, бул жан азығы болады. Тәннен жан артық болғаны ушын тәнди жанға бас урғызыў керек. Бирақ биз олай ислемедик, ғарғадай ғарқылдап-барқылдап, аўылдағы боқлықтан узап кете алмадық. Жан бизди жас ўақтымызда бийлеп жүр екен. Ержеткеннен соң, күшимизге толғаннан соң, оған бийлетпедик. Жанды тәнге бас урғыздық, ҳешнәрсеге кеўил менен қарамадық, кеўилдиң айтып турғанына да исенбедик. Көз бенен көрген нәрсениң де сыртын көргенге-ақ тойдық. Сыры қалай болады, деп ойламадық, оны билмеген кисиниң неси кетипти, дедик. Биреў ақыл айтса: «Өз билгениң – өзиңе, өз билгеним – өзиме», «Киси ақылы менен бай болғанша, өз ақылың менен жарлы бол», деген, деймиз. «Ой Тәңир-ай, ким-кимнен артық?!» –деймиз, артық екенин билмеймиз, айтып турса инанбаймыз, уқпаймыз.

Көкиректе сәўле жоқ, кеўилде исеним жоқ. Тек көз бенен көретуғын бизиң ҳайўан малдан немиз артық? Қайтама бала күнимизде жақсы екенбиз. Билсек те, билмесек те, билсек екен, деген адамның баласы екенбиз. Ал ҳәзир ҳайўаннан да жаманбыз. Ҳайўан билмейди, билемен, деп таласпайды. Ҳешнәрсе билмеймиз, сонда да билемиз, деп наданлығымызды билимлиликтен артық санап таласқанда, өлер-тирилеримизди билмей, желкемиз гүжирейип кетеди.

 

СЕГИЗИНШИ CӨЗ

 

Усы ақылды ким үйренеди, нәсиятты ким тыңлайды?

Биреў – болыс, биреў – бий. Олардың ақыл үйренейин, нәсият тыңлайын, деген ойы болғанда, ол орынға сайланып та жүрмес еди. Олар өзлерин ҳәммеден ағла кисимиз, өзлеримиз журтқа үлги көрсетип, ақыл айтамыз, деп сайланды. Өзлери дүзелип болған, енди елди дүзетиўи ғана қалған. Сонда ол қалай басқаны тыңласын? Тыңлайын дегенде де, қолы тийе ме? Басында өзине жетерлик жумысы бар: улықларымызға жазалы болып қаламыз ба, елдеги бузақыларымызды бүлдирип аламыз ба, ямаса халқымызды бүлдирип аламыз ба, яки өзимиз шығындар болып, шығынымызды толтыра алмай қаламыз ба? – деген сыяқлы ыңғайына қарай биреўди жетилдирейин, биреўди қутылдырайын, деген мийнеттиң бәри басында, қолы тиймейди.

Енди байларға келетуғын болсақ, бир күн болса да дәўлет басына қонып, дүнйаның жартысын ийелеп отыр. Өзинде жоқ нәрсени малы менен сатып алады. Кеўиллери көкте, көзлери аспанда. Ҳадаллық, ҳарамлық, ақыл, илим, билим – ҳешнәрсени малдан қымбат санамайды. Мал болса Қудайталаны да пара берип аламан, дейди. Оның дини, Қудайы, халқы, билими, уяты, ары, жақыны, бәри – мал. Олар сөзди қалай уқсын, уғайын десе де, қолы тийе ме? Ол малды суўғарыў, тойғызыў, артық-кемин жыйнаў, гүзеттириў, уры-бөри, қыс-суўықтан сақлаў, солардан сақлайтуғын адам табыўы керек. Соның бәрин жайғастырып, ояқ-буяғын жәмлестириўге қанша ўақыт керек? Қолы тий¬мейди.

Енди уры, залым, сум-сырғыяларға келсек, олар улыўма ҳешкимди тыңламайды.

Анаў-мынаў қойжүнли мүсәпирлер күнин көре алмай жүр. Аналар анадай болған соң булар билим менен илимди не қылсын? Оның үстине билим менен илимниң гедейге кереги жоқ сыяқлы: «Бизди не қыласаң, ана сөзге түсинетуғынларыңа айт!» – дейди. Оның өзге менен иси жоқ, оның ойынша, ана алдыңғы үш тайпадағылардың ҳеш қайғысы, муңы болмаса керек.

 

ТОҒЫЗЫНШЫ CӨЗ

 

Мен өзим – қазақпан. Қазақты жақсы көремен бе, жек көремен бе? Егер жақсы көрсем, қылықларын қоллаўым керек еди. Қалай деген менен бойларынан адам жақсы көрерлик, кеўилге унарлық бир нәрсе табар едим. Соны үмит үзбеўге, яки онысы болмаса бунысы бар ғой, деп, кеўилге қуўат етиўге пайдаланыўым керек еди, олай етпеймен. Егер жек көрсем, сөйлеспеўим, мәжилислес, сырлас, кеңесте бир болмаўым керек еди, тобына қосылмай, «не қылды?», «не болды?» демей жатыўым керек еди, ол мүмкин болмаса, булардың ортасынан көшип кетиўим керек еди. Оны да ислей алмайман. Бул қалай? Усы айтқанның бирин тутпаўға болмас еди.

Мен тири жүрген менен анық тири емеспен. Мәзи усылардың ызасынан ба, өзиме өзим ыза болғаннан ба яки бөтен бир себептен бе? – ҳеш түсинбеймен, билмеймен. Сыртым саў болса да, ишим өлип қалыпты. Ашыўлансам – ызалана алмайман. Күлсем – қуўана алмайман. Сөйлегеним өз сөзим емес, күлгеним өз күлким емес, бәри де әллекимдики. Ғайратлы гезимде қазақты қыйып басқа жаққа кетиў түўе, өзин жақсы көрип, үмит етип жүрдим. Қашан әбден билип, үмитимди үзген гезде, өзге жаққа барып, жатты жақын қылып үйир боларлық ғайрат, жалын сөнип қалған екен. Сол себепли әйтеўир бир жүрген қуўыс геўдемен, деймен. Деген менен, бул да жақсы, өлер гезде: «Әттеген-ай, сондай-сондай қызықларым қалды-аў!» – деп қайғырмай, алдан тилеў болмаса, артқа алаң болмай өлетуғын болдым, деп те ойлайман.

 

ОНЫНШЫ CӨЗ

 

Биреўлер Қудайдан бала тилейди. Ол баланы не қылады? Өлсем орнымды бассын дейди, изимде қалып руўҳыма қуран оқысын дейди, қартайған күнимде асырасын, дейди. Соннан басқа не бар?

Балам орнымды бассын, дегени не сөз? Өзиңнен қалған дүнйа-мүлк ийесиз қалар дейсең бе? Қалған дүнйаның ғамын сен жейин деп пе едиң? Өлип баратырғанда өзгеден қызғанып айтқаның ба? Өзгеге қыймайтуғын сениң қандай артықмаш орның бар еди? Баланың жақсысы – қызық, жаманы – күйик, қандай боларын билип сорадың ба? Бул дүнйада өзиңниң көрген хорлығың аз болды ма? Өзиңниң қылған ийтлигиң аз болды ма? Енди бир бала туўғызып, оны ийт қылыўға, оған да хорлық көрсетиўге буншама неге қумар болдың?

Соңымнан балам қуран оқысын десең, тири ўақтында өзиңниң жақсылық еткен адамың көп болса, ким қуран оқымайды? Егер жаманлықты көп қылған болсаң, балаңның оқыған қураны сени неге жеткизеди? Тириликте өзиңе-өзиң қылмаған исти, өлгеннен соң балаң саған кәсип етип бере алама? Ақырет ушын бала тилегениң – балам жасында өлсин, дегениң. Егер де ер жетсин десең, өзи ержетип, ата-анасын дузақтан қутқара аларлық қазақтан бала туўылар ма екен? Ондай баланы сендей әке, сениң елиңдей ел өсире алар ма екен?

Қартайғанда асырасын, десең, ол да – бир бос сөз. Әўели өзиң күш-қарыўың қайтатуғындай қартайыў дәрежесине жетесең бе, жоқ па? Екинши, балаң мийримли болып, сени асырайтуғындай болып туўыла ма, жоқ па? Үшинши, малың болса – ким асырамайды? Малың жоқ болса – ким асырап кеўлиңнен шығады? Балаң мал табатуғындай болыўы, мал шаша алатуғындай болыўы, ол да – гүманлы нәрсе. Хош, Қудайтала бала берди, сол баланы өзиң жақсылап асырай аласаң ба? Билмейсең. Өз гүнаңды өзиң көтергениң ме¬нен турмай, балаңның гүнасына да шерик боласаң. Әўели балаңды өзиң алдайсаң: «Ананы алып беремен, мынаны алып беремен», – деп. Дәслеп балаңды алдағаныңа мәс боласаң. Соңынан балаң өтирикши болса, кимнен көресең? «Боқла!» – деп биреўди боқлатып, «буның өзи шатақ, усыған тиймей-ақ қойың», деп, оны мақтаншақ етип, есиртип, тентекликке әбден үйретип болып, оқыўға бергенде, молланың ең арзанын излеп таўып алып, хат таныса болады, деп, ҳийлекер, сум бол, деп, «пәленшениң баласы сени сыртыңнан сатып кетеди», деп, тири жанға исенбейтуғын жатминез қылып, сол ма берген тәлим-тәрбияң? Сондай баладан не қайыр күтесең?

Және мал тилейсизлер, не ҳәжетиңе жаратайын, деп тилейсизлер? Әўели Қудайдан тилейсең бе? Жоқ, тилемейсең. Кудай берди, бергенин алмайсаң. Қудай саған мийнет етип мал тапсын, деп күш-қуўат берди. Сол күш-қуўатты ҳадал кәсип қылатуғын орынға жумсамайсаң. Ол қуўатты орнын таўып жумсаўды билсин, деп илим берди, оны оқымайсаң. Сол илимди оқыса уғарлық ақыл берди, сол ақылды қайда жибергениңди ким биледи? Еринбей еңбек етсе, түңилмей изленсе, орнын таўып ислесе, ким бай болмайды? Оның саған кереги жоқ. Сеники – биреўден қорқытып алсаң, биреўден жалынып алсаң, биреўден алдап алсаң болғаны, излегениң – сол.

Бул – Қудайдан тилегенлик емес. Бул – абыройын-арын сатып, адам жаўлағанлық, тиленшилик. Хош, сөй¬тип жүрип-ақ ақыл, мал таптың, байыдың. Сол малды жумсап, илим табыў керек. Өзиң таба алмасаң, балаң тапсын. Илимсиз ақырет те жоқ, дүнйа да жоқ. Илимсиз оқыған намаз, тутқан ораза, ҳажға барған зыяратың, ҳешқандай ибадатың қабыл болмайды. Усы ўақытқа дейин малды ийтлик пенен тапса да, адамшылық пенен жумсаған ҳешбир қазақты көрмедим. Бәри де ийтлик пенен табады, ийтлик пенен айрылады. Мийнет, күйиги, ызасы – сол үшеўинен басқа ҳешнәрсе бойында қалмайды. Барында «байман», деп мақтанады. Жоғында «маған да баяғыда мал питип еди», деп мақтанады. Гедей болған соң тағы да қайыршылыққа түседи.

 

ОН БИРИНШИ СӨЗ

 

Усы елдиң кәсип етип жүргени жүргени не? Еки нәрсе. Әўе¬ли – урлық, уры урлық пенен мал табаман, деп жүр. Мал ийеси байыған үстине байыйман, деп жүр. Ҳәмелдарлар «алып беремен», деп, даўагерди жеп, «қутқараман», деп, урыны жеп жүр. Қарапайым журт урлықты айтып мал аламан, деп, урыға атымды сатып пайдаланаман, деп, яки өткере алмағанын арзанға түсиремен, деп жүр. Екинши – бузақылар биреўдиң ойында жоқ бәлени ойына салып, бүйтсең бек боласаң, бүйтсең кек аласаң, күшли атанасаң, деп, қурғын адамларды азғырыўдың ҳәлегинде жүр. Кимди жолдан шығара алса, мен соған керек боламан, деп, к... қыздырып алып, өзин бир мүддет азық қылайын деп жүр.

Ҳәмелдарлар «жарайды, бәрекалла», бул табылған ақыл екен, деп, мен сени өйтип сүйеймен, деп, ананы жеп, сени бүйтип сүйеймен, деп мынаны жеп жүр. Қара халқ мениң сонша үйли елим бар, сонша аўыл-аймағым менен сойылыңды соғайын, даўыңды айтайын, деп, қай көп бергенге партиялас боламан, деп, Қудайға жазып, жатпай-турмай салпылдап жүрип, басын, аўылын, қатын-баласын сатып жүр. Усы уры-бузақылар жоқ болса, журттың басына ақыл қонар еди. Шарўасы ме¬нен шуғылланар еди. Бай малын бағып, гедей жоғын излеп, елге усап, талап пенен айналысып, өзиниң тилегин тилеўге кирисер еди. Енди журттың бәри усы еки бүлгиншилик пенен жүр, бул елди ким дүзейди? Анттың, серттиң, ҳадаллықтың, уяттың биротала аяқасты болып кеткени ме? Урыны тыйыў қыйын болмас еди, бирақ сол бузақының тилине еретуғын, жолдан шығатуғын байларды ким тыяды?

 

ОН ЕКИНШИ СӨЗ

 

Кимде-ким жақсылы-жаманлы ибадат қылып жүрсе, оны ибадаттан тыйыўға аўзымыз бармайды, әйтеўир жақсылыққа қылған нийеттиң жаманлығы жоқ ғой, деймиз. Лекин, сондай адамлар толық ибадат етиўге билими жетпесе де, қылса екен. Бирақ оның еки шәрти бар, соны билсе екен. Әўели – ийманның ықтықатын беккемлемек керек. Екинши, үйренип алғанша усы да болады ғой, деп тоқтамай, үйрене бериў керек. Кимде-ким үйренип болмай атырып, үйренгенин қойса, оны Қудай урды, ибадаты ибадат болмайды. Лекин, кимде-ким ийманның неше нәрсе менен кәмалат табатуғынын билмей, қанша жерден бузылатуғынын билмей, басына сәлле орап, бирадар атын көтерип, намазшыл, оразашыл болып жүргени –жүзегөйлик. Қудайтаала кеўлиңде турмаса – ийман болмайды, ықлас менен өзин-өзи тежеп, дин ҳақыйқатына жүгинбесе – ол мүслимниң ийманы бар деўге болмайды.

 

ОН ТӨРТИНШИ СӨЗ

 

Тири адамның жүректен қәдирли жери бар ма? Бизиң қазақтың жүрекли адам дегени – батыр адам дегени. Оннан басқа жүректиң қәсийетлерин анық биле алмайды. Кеширимлилик, мийирбанлық, ҳәртүрли исте адам баласын өз баўырым, деп, өзине ойлағандай оларға да болса екен, деў, булардың бәри – жүректиң иси. Ашықлық та жүректиң иси. Тил жүректиң айтқанына көнсе өтирик, жалған шықпайды. Ҳийлениң тилин алса, жүрек умыт қалады. Қазақтың «жүреклиси» мақтаўға сыймайды. Ҳақ иске қол бериў, ўәдеде турыў, бойын жаманлықтан сақлаў, көштиң соңынан ийттей ере бермей, адасқан көптиң атының басын бурып алыўға жараў, әдалатлы ақылға қайшы келетуғын жолды өзине пайдалы болса да мойынламаў – ерлик және батырлық усы, ал, қазақтың айтқан батыры – бул мәнидеги жүрекли емес, мәзи қасқыр жүрекли деген сөз.

Қазақ та адам баласы ғой, көбиси ақылсызлығынан бузылмайды, ақыллының сөзин уғып аларлық жүректе жигер, ғайрат, бир шешимге келер турақлылықтың жоғынан жолдан шығады. Билмегенликтен ислеп қойдым, дегенлердиң көбисине инанбайман. Билсе де, арсыз, ғайратсызлығынан дурыс жолды көрмей, жөннен шығып кетеди. Жаманшылыққа бир елигип кеткеннен соң, бо¬йын жыйып, өзин тоқтатарлық ғайрат қазақта кем болады. Журттың көбисиниң айтып жүрген мықлы жигит, ер жигит, пуқта жигит, деп ат қойып жүр¬ген адамларының бәри – бәлеге, жаманлыққа айдап салыў ушын, «айда, батырым»лап, соңын ойлатпай азғыратуғын сөзлери. Болмаса Қудайға әсиликтен ямаса ар менен уятқа қылаплық етиўден тартынып, бойын жыйнап алалмаған киси, бирдей жаманлыққа мақтаншақлыққа берилип, өзин-өзи бир тексермеген киси – жақсы жигит болыў түўе, әўели адам атана ала ма?

 

ОН БЕСИНШИ СӨЗ

 

Ақыллы адам менен ақылсыз адамның, мениң билиўимше, бир парқы болады.

Әўели – бенде адам болып жаратылғаннан соң, дүнйада ҳешбир нәрсеге қызықпай жүре алмайды. Сол қызыққан нәрсесин излеген дәўири өмириниң ең қызықлы ўақыты болып ядында қалады. Сондай жағдайда ақыллы адам орынлы иске қызығып, қумарланып излейди екен-дағы, күнниң күни келгенде айтса қулақ, ойланса кеўил сүйсингендей болады екен. Оған бул өткен өмирдиң өкиниши де болмайды екен. Егер адам орнын таппай, не болса, соған, бир паянсыз, баҳасыз нәрсеге қызығып, қумар болса, өмириниң қызықлы, қымбатлы дәўирин ийтшилик пенен өткерип алады екен-дағы, күнниң күни келгенде оған өкинген менен ҳешқандай пайда болмайды екен. Жаслықта бир қызықтан соң және бир қызық таўып алатуғын киси қусап, жаслығы тозбастай, буўыны босамастай көрип жүрип, бирли-ярым қызықты қуўғанда-ақ мойыны сиресип қатып, буўыны қурып, екинши талапқа умтылыўға жарамай қалады екен.

Үшиншиси – ҳәрнәрсеге бир қызығыўшылық. Буның өзи бойда қумарлық пайда ететуғын нәрсе екен. Ҳәрнәрсеге бир қумарлық, буның өзи бир дәрт болады екен. Қумар болған ҳәрбир нәрсеге қолың жеткенде яки әне-мине, деп қолың жетер-жетпес болып жүргенде, адамда биртүрли мәслик пайда болады екен. Ҳәрбир мәслик бойдан ерси қылықларды көп шығарып, ақылдың көзин байлап, әтираптағы қараўшылардың көзин ашып, «ананы қара, ананы қара», дегизип, өзиңди сынға салатуғын нәрсе екен. Ондай ўақытта ақыллы кисилер есин жойтпай, ақылды қолдан жибермей, өзин сынатпай жүрип-ақ изленеди екен. Ал, есер адамлар ер-тоқымын таслап, бөрки түсип қалып, етеги атының к....н жаўып кетип, еки көзи аспанда, жиллидей байталын шаба бериўди биледи екен, мен соны көрдим.

Егер ақыллы адамлардың қатарында болғың келсе, күнине бир мәртебе, болмаса ҳәптесине бир, ең бол¬маса айына бир рет өзиңнен есап ал! Сонда алдыңғы есап алғаннан берги өмириңди қалай өткердиң екен, я билимге, я ақыретке, я дүнйаға жарамлы, күнниң күни келгенде өзиң өкинбестей етип өткердиң бе екен? Я болмаса қалай өткергениңди өзиң де билмей қалыппысаң? Соны билип ал.

 

ОН АЛТЫНШЫ СӨЗ

 

Қазақ қулшылығым Қудайға мақул болса екен, деп ғам жемейди. Тек журт қылғанды биз де қылайық, деп, жығылып-турып жүрсек болғаны, дейди. Саўдагер несийесин жыйнаўға келгенде: «тапқаным усы, ал¬саң ал, болмаса мен не, сен ушын жерден мал қазып аламан ба?» – дейтуғынлар болатуғын еди ғой. Булар Қудайталаны да тап сол саўдагердей қылғысы келеди. «Билгеним усы, енди қартайғанда қайдан үйрене аламан», – дейди. «Оқымадың демесе болады-дағы, тилим келмесе не қылайын», – дейди. Оның тили өзге журттың тилинен бөлекше жаратылып па?

 

ОН СЕГИЗИНШИ СӨЗ

 

Адам баласына жыртығы жоқ, кирсиз, сыпайы кийим кийинип ҳәм сол кийимин былғап, кирлетпей, таза кийиў – дурыс ис. Лекин өз дәўлетинен артық кийинбек, яки кийими артық болмаса да кеўлине мәдет санап, мақтаныўға урыныў – кербаз адамның иси.

Кербаздың еки түрли қылығы болады: бири, бет-пишинин, сақал-муртын, мүшесин, жүрисин, қас-қабағын қолдан дүзетип, шығанағын көтерип, қолын тарақлап әўере болыў. Екиншиси, атын, кийимин «айран ишерим», деп, солардың арқасында сыпайы, жақсы жигит атаныўға, өзинен илгерилердиң көзине түсип, өзи қатарларының ишин күйдирип, өзинен кейингилерге «Әттең, дүнйа-ай, усылардың атындай ат минип, кийиминдей кийим кийгенниң не әрманы бар екен?!» – дегизиўге урыныў.

Буның бәри – масқарашылық, ақмақлық. Бул әдетлерге адам бир үйренбесин, үйренип ала қойса, қайтып дурыслы адам болары қыйын ис. Ҳаслында адам баласы адам баласынан ақыл, илим, ар, минез, деген нәрселер арқалы озады. Олардан басқа нәрсеси менен оздым ғой, дегенниң бәри де – ақмақшылық.

 

ОН ТОҒЫЗЫНШЫ СӨЗ

 

Адам ата-анадан туўылған ўақытта ақыллы болмайды: еситип, көрип, услап, татып танысса ғана дүнйадағы жақсы-жаманды таныйды-дағы, сондайдан билгени, көргени көп болған адам билимли болады. Ақыллы адамлардың сөзлерине итибар берип, уғып жүрген кисиниң өзи ақыллы болады. Ҳәрқандай ақыллылық жекке өзи иске жарамайды. Ақыллылардан еситип, билген нәрселерин түсинсе, жаманнан сақланса, сонда ғана иске жарайды, сонда ғана оны адам деўге болады. Ақыллы сөзди еситкенде я менсинбей я кеўил бермей шала тыңласа, яки уға қояйын, деп қайта со¬рап түсинип алыўға қызықпаса, болмаса сол тыңлаған ўақытта айтылған сөздиң рас екенине көзи жеткени менен, былай шығып бәрин умытып, баяғы қәлпине түсип кетсе, онда ақыллы сөзди еситкен-еситпегеннен не пайда? Усындай сөз танымайтуғын елге сөз айтқанша, өзиңди таныйтуғын шошқаға айтқаның жақсы, деген екен бир данышпан, сол сыяқлы сөз болады.

 

ЖИГИРМАЛАНШЫ СӨЗ

 

Тәғдирдиң буйрығын билесизлер – өзгермейди. Бендеде бир әдет бар, жалығыў деген. Ол тәғдирде адам менен бирге жаратылған нәрсе, оны тапқан емес. Адам баласы оған иликсе, қутылмағы қыйын. Ғайратланып, силкинип таслап кетсең де, ақырында тағы келип, жеңеди. Ақыл-еси түўел, ойлы адам баласының жалықпайтуғын нәрсеси бар ма екен? Тамақтан да, ойыннан да, күлкиден де, мақтаныўдан да, кербазлықтан да, тойдан да, көпшиликтен де, қатыннан да, адамның кеўли аз болсын, көп болсын, әйтеўир жалығады. Себеби солардың бәриниң айыбын көреди, паянсыз екенин сезеди, кеўли бурынғыдан да суўый баслайды. Адамның күш-қуўаты, өмири бир қәлипте турмайды. Дүнйа да бир қәлипте турмайды. Ҳешбир мақлуққа Қудайтала бир қәлипте туратуғын өмир берген емес. Сонда кеўил қалай бир қәлипте тура алады?

Бирақ усы жалығыў деген ҳәрнәрсени көремен, деген, көп көрген, көп нәрсениң дәмин, баҳасын, бәриниң де паянсызлығын билип жеткен ойлы адамнан шығады. Соншама өмирдиң паянсызлығын, дүнйаның ҳәрбир қызығының ақырының шонтықлығын көрген-билгенлер тиришиликтен те жалығатуғын болса керек. Солай екен, ақмақлық пенен қайғысызлықтың өзи де бир ғәниймет екен, деп ойлайман.

 

ЖИГИРМА ТОҒЫЗЫНШЫ СӨЗ

 

Қазақтың нақылларының иске жарайтуғыны да бар, иске жарамақ түўе я қудайшылыққа, я адамшылыққа жарамайтуғыны да бар.

Әўели, «жарлы болсаң, арлы бол» дейди, Ары болмаса тири жүргени қурысын! Егер ол айтқаны, жалланып жүргениңде жанды қыйнап, мийнет пенен мал тап, деген сөзи болса, ол – ар жоғалтатуғын ис емес. Тыныш жатып, көзин сатып, биреўден тиленбей, жанын қарманып, ҳадал мийнет пенен мал излеў – ол арлы адамның иси.

«Қалаўын тапса – қар жанады», «Сораўын тапса – адам баласының бермейтуғыны жоқ» деген – ең барып турған Қудай урған сөз усы. Сораўын табаман, қалаўын табаман, деп жүрип, хорлық пенен өмир өткергенше, малды я жерден сораў керек, я аққан терден сораў керек ғой.

«Атың шықпаса жер өрте», дейди. Жер өртеп шығарған атыңнан не муратқа жетесең? «Жүз күн атан болғаңша, бир күн буўра бол», дейди. Тәңирге жазып, минбей-түспей азып, дийўаналық пенен бир күн болған буўралық неге жарайды?

«Алтын көрсе периште жолдан шығады», дейди. Периштениң садағасы кетсин-аў! Периште алтынды не қылсын, өзиниң көрсе қызар сумлығын мақуллап айтқаны.

«Ата-анадан мал татлы, алтынлы үйден жан татлы», дейди. Ата-анасынан мал татлы көринетуғын антурғанның жанынан да малы қымбат екен. Ата-анасын малға сатыў – ең арсыздың иси емес пе? Ата-ана шамасы келсе, мийнет ислеп мал жыйнаса, дүнйа-мүлк жыйнаса, артымда балаларыма қалсын, дейди. Ал, сол баласы ата-анасын малға сатса, ол Қудайға әси ис емес пе? Адамлардың усындай билмеслик етип айтқан сөзлеринен жүдәма сақ болыў керек.

 

ОТЫЗ БЕСИНШИ СӨЗ

 

Таңла мәҳшерде Аллатаала ҳажы, молла, суўпы, жомарт, шейит, – усыларды қатара қойып, саўал алады, дейди. Бул дүньяда иззет-ҳүрметке, сыйға бөлениў ушын ҳажы болғанды, жомарт болғанды, шейит болғанларды бир бөлек қояды екен. Ал, ақыретти ойлап бир Аллатааланың разылығын алыўға умтылғанларды бир бөлек қояды, дейди.

Пәний дүньядағы мәпин гөзлеп дин жолын тутқанларға былай дейтуғын қусайды: «Сизлер пәний дүнйада ҳажеке, моллеке, суўпеке, батыреке атаныў ушын жаныңызды жағып едиңизлер, ол дүнйа бунда жоқ. Сизлердиң ол қызықлы дүнйаңыздың мәўлети питти, соның менен бирге жаныңызды жаққан нәрселериңиз де сояқта қалды. Енди бунда ҳүрмет көриўдиң орнына саўал бересизлер! Мал бердим, өмир бердим, не ушын сол малларыңды, өмирлериңди бетиңе ақыретти тутып, динди нийет етип, дүнйада жасай турып, журтты алдаў ушын сарпладыңызлар?»

Ал, енди ҳақ нийети менен орнын таўып, бир Қуданың разылығы ушын жасағанларға: «Сизлер бир ғана мениң шарапатымды ойлап малларыңызды, өмирлериңизди жумсап едиңлер, мен разы болдым. Сизлерге ылайықлы .ҳүрметли орным бар, тайын, кириңлер! Ҳәм усы мәҳшер күнинде мениң жолыма ибадатыңызға ықласы кетип, тилеклес болған яранларыңыз көзиңизге көринсе, оларға да шәпәәт әйлеңлер!» – деп айтатуғын қусайды.

 

ОТЫЗ АЛТЫНШЫ СӨЗ

 

Пайғамбарымыз саллалаҳу алайҳис-саламның ҳә¬дийси- шәрийфинде «Мән лә ҳаячун ўәлә иманун ләҳуў», деп айтылыпты, бул кимниң уяты жоқ болса, оның ийманы да жоқ, дегени екен. Бизиң қазақтың «уят кимде болса – ийман сонда» деген өзиниң нақылы да бар. Енди бул сөзден билинди, уят өзи ийманның бир мүшеси екен. Олай болса, уят өзи не екенлигин билмек керек. Бир уят бар – наданлықтың уяты, бул жас баланың бир нәрсени айтыўға уялғаны тәқлетли, жақсы адамның алдына белгили-баслы шарўасыз барыўға уялғаны сыяқлы. Я шәриятқа, я ақылға қайшы жери болмаса да, наданлықтан бойын шырыстырып, питпес ис көрип, уялмас нәрседен уялыў – ақмақлық, ынжықлық.

Шын уят сондай нәрсе, я шәриятқа қайшы, я ақылға қайшы, я абыройды түсиретуғын бир ис болады.

Бундай уят еки түрли болады. Биреўи – ондай қылық өзиңнен шықпай-ақ, басқа биреўден шыққанын көрген¬де, сен уялып кетесең. Буның себеби сол уят исти қылған адамды аяғанлықтан болады. «Япырмай-ай, мына байғусқа не болды, енди буның өзи не болады», дегендей, бир нәрсе иштен аяныш сыяқлы болып ке¬лип, өзиңди қысып, қызартып кетеди.

Және биреўи сондай уят, ол шәриятқа қайшы, ақылға қайшы, абыройыңды түсиретуғын, адамгершиликке жат қылық я қәтеден, болмаса нәпси жеңгенликтен өз бойыңнан шығады. Бундай уят қылық қылғаныңды бөтен ки¬си билмесе де, өз ақылың, өз инсабың өзиңди қысқаннан соң, иштен уят келип, өзиңе жаза тарттырады. Кирерге жер табалмай, кисиниң бетине қарай алмай, бир түрли болып қысымға түсесең. Бундай уяты күшли адамлар уйқыдан, тамақтан да қалады, ҳәтте өзине жанықаслық қылыўға шейин баратуғын адамлар да болады. Уят деген – адамның өз бойындағы адамгершилиги, ҳүжданының пәслигин мойнына қойып, қылатуғын қысымы. Ол ўақытта тилге сөз де түспейди, кеўилге ой да түспейди. Көздиң жасын, мурныңның суўын сүртип алыўға да қолың тиймейди, бир ийт боласаң да қаласаң. Көзиң биреўдиң бетине қарамақ түўе, ҳешнәрсени де көрмейди. Бундай ҳалатқа түсип уялған адамды оған өкпелеген адам кеширмесе, яки оның үстине тағы аямай жандырып сөз айтқан адамның өзи-ниң де адамгершилиги жоқ десе болар.

Усы күнде мениң көрип жүрген адамларым уялмақ түўе, қызармайды да. «Ол истен мен уятлы болдым, дедим ғой, енди нең бар?» – дейди. Я болмаса: «Яқшы, яқшы, мен-ақ уятлы болайын, сен өзиң де сөйтпеппе едиң?» – дейди. Ямаса: «Пәленше де, төленше де тири жүр ғой. Пәлен қылған, төлен қылған, меники оның қасында неси сөз, пәлендей, төлендей мәниси бар емес пе еди» – деп, уялтаман десең, ол бети бүлк етпей даўын даўласып отырады. Усыны уялған адам деймиз бе я уялмаған адам деймиз бе? Уялған десек ҳәдийс анадай дейди, жақсылардан қалған сөз мынаў. Соның ийманы бар деймиз бе, жоқ деймиз бе?!

 

ОТЫЗ ЖЕТИНШИ CӨЗ

 

1. Адамның адамгершилиги исти қалай тамамлағанынан емес, ал қалай баслағанынан билинеди.

2. Кеўилдеги жақсы ой аўыздан шыққанда шырайы қашады.

3. Ҳикмет сөзлерди өзимшил наданға айтқанда кеўил қуўанғаны да болады, өшкени де болады.

4. Кисиге билимине қарай жәрдем ет, болымсызға еткен жәрдемиң оны бузады.

5. Әкесиниң баласы – адамның душпаны.

Адамның баласы – баўырың.

6. Мәрт артық сорағаны менен азға да разы бо¬лады.

Нәмәрт аз сорағанда артық берсең де разы болмас.

7. Өзиң ушын мийнет қылсаң, өзи ушын отлаған ҳайўанның бири боласаң.

Адамгершиликтиң парызы ушын мийнет етсең Алланың сүйген қулының бири боласаң.

8. Сократқа уў ишкизген, Жанна д` Аркти отқа өртеген, Ийсаны атанаққа шегелеген, пайғамбарымызды түйениң жемтигине көмген ким? – Олар – аламан, ал, енди, аламанда ақыл жоқ. Ебин тап тa, жөнге сал.

9. Адам баласын заман өсиреди, ким де ким жаман болса, заманласларының бәри айыплы.

10. Егер мен қолыңда нызам күши бар адам болсам, адамның минезин өзгертип болмайды, деген кисиниң тилин кесер едим.

11. Адам дүнйада жалғыз қалса – өлим менен барабар. Қапашылықтың бәри соның басында. Дүнйадағы барлық нәкәслер де көптиң арасында, бирақ қызық пенен ойын-саўық та көптиң арасында. Дәслепкиге ким шыдайды? Соңғыға ким азбайды?

12. Жаманлықты ким көрмейди? Үмит үзиў – жигерсизлик. Дүнйада ҳешнәрсениң паяны жоқ екенлиги рас, жаманлық та мәңги болмайды. Қары қалың суўық қыстың артынан көги қалың, көлинде қус базары жайлы жаз келмейтуғын ба еди?

13. Ашыўлы адамның сөзи аз болса, ызасы-күшин соңынан көрсететуғыны. Егер де аўзыңнан қара қан ағызса, я бир жүрген мақтаншақ, я қорқақ.

14. Қуўаныш пенен бахыт – мәсликтиң үлкени, басына дәўлет келе қойса к...н ашып көшеге шығып кетпейтуғын адам мыңнан биреў болады.

15. Исим өнсин десең ретин тап.

16. Бийик ҳәмел – бийик жартас.

Еринбей жылжып жылан да шығады,

Епкинлеп ушып қыран да шығады.

Жикшил ел жетпей мақтайды,

Желөкпелер шын деп ойлайды.

17. Дүнья – үлкен көл,

Заман – ескен жел.

Алдыңғы толқын – ағалар,

Кейинги толқын – инилер.

Гезек пенен қаза бар,

Қайда барма – бир базар.

18. Дәўлети жүрген патшадан,

Мийнети жүрген қара артық.

Сақалын сатқан ғаррыдан,

Еңбегин сатқан бала артық.

19. Тоқ тиленши – адамның шайтаны,

Мийнеттен қашқан суўпы болады.

20. Жаман дос – көлеңке:

Басынды күн шалса –

Қашып қутылалмайсаң,

Басыңды булт алса –

Излеп табалмайсаң.

21.Досты жоқ пенен сырлас,

Досты көп пенен сыйлас;

Қайғысыздан сақ бол,

Қайғылыға жақ бол.

22. Ғайратсыз ашыў – тул,

Турақсыз ашық – тул,

Шәкиртсиз адым – тул.

23. Бахтың өрлегенше тилеўиңди ел де тилейди, өзиң де тилейсең, бахтың өрлеген соң – өзиң ғана тилейсең.

 

ОТЫЗ ТОҒЫЗЫНШЫ СӨЗ

 

Дурыс, бурынғы бизиң ата-бабаларымыздың бул замандағылардан билими, күтими, сыпайылығы, тазалығы төмен болған. Бирақ бул заманғылардан артық еки қәсийети бар екен. Ендиги бизлер ата-бабаларымыздың нуқсанларынан бирим-бирим қутылып киятырмыз, бирақ еки жақсы қәсийетин биротала жоғалтып алдық. Бүгинги адамлардың минези өзгерип атырған ўақытта, сол аталарымыздың еки қәсийетин жойтып алмасақ, биз де ел қатарына қосылар едик. Сол еки қәсийет болмағаннан кейин, үйренген өнеримиздиң ҳешқайсысы адамгершиликке келмейди, шайтанлыққа дөнип баратыр. Ел болыўдан қалып баратырғанымыздың үлкен бир себеби сонда көринеди.

Ол еки қәсийет нелер десек, бириншиси, ол заманда ел басы, топ басы деген адамлар болған. Көшип-қонғанда, даў-жәнжел шыққанда солар бийлик жүргизеди екен. Қалған пуқара жақсы-жаман өзлериниң шарўасы менен жүре береди екен. Сол ел басы, топ басылары қалай ис тутса да, халқта оны сынаў-минеў, биреў-биреўге жуўырыў болмайды екен. «Қой асығын қолыңа ал, қолайыңа келсе – сақа қой», «Бас-басыңа бий болсаң – мунар таўға сыймассаң, басалқаңыз бар болса – жанған отқа күймессең», деп, мал садақа қылып тилек тилеп, еки дизгин, бир шылбырды бердик саған, дейди екен, оннан соң соң қайтып бузылмайды екен, жетпегениңди жеткеремен, деп, жаманлығын жасырып, жақсылығын асыраман, деп тырысады екен. Оны зор тутып, әўлийе тутып, оннан соң жақсылары да көп азбайды екен. Бәри өз баўыры, өз малы болғаннан соң, шынында да жетесинде жоқ болмаса, солардың ғамын жемей не қылады?

Екиншиси, намысшыл келеди екен. Аты аталып, әрўақ шақырылған жерде ағайинге өкпе-аразлыққа қарамайды екен, арын арласады екен. «Өзине ар тутқан жаттан зар тутaды», деп, «Аз аразлықты қуўған көп пайдасын кетирер», деп, «Ағайинниң азары болса да, безери болмайды», деп, «Алтаў ала болса аўыздағы кетеди, төртеў туўел болса төбедеги келеди», деп, «Жол қуўған ғәзийнеге жолығар, даў қуўған бәлеге жолығар», десип. Қәне, усы еки қәсийет қайда? Булар да аршыллық, намысшыллық, табанлылықтан келеди. Булардан айырылдық. Ендигилердиң дослығы – пейилден емес, жақсылығы емес, душпанлығы – кейис емес, я күнлеслик, я тыныш отыра алмағанлық.

 

ҚЫРЫҚ БЕСИНШИ СӨЗ

 

Қудай табарақа ўатааланың бар екенлигиниң дәлийли – нешше мың жылдан берли ҳәрким ҳәрқыйлы етип сөйлесе де, барлығының да дүнйада бир Қудай бар деп келгенлиги, ҳәм нешше мың динниң барлығы да әдалат, муҳаббат Қудайға ылайық дегенлиги.

Биз Жаратқанға емес, Жаратқанның көлеңкесине жүгинетуғын бендемиз. Сол муҳаббат ҳәм әдалатқа қарап умтыламыз, сол Алланың ҳикметин биреўден би¬реў анығырақ сезиў арқалы айрылады. Инандым, исендим, дегенимиз инандыраман, исендиремен, деген сөз емес.

Адамгершиликтиң алды – муҳаббат, әдалат, сезим. Булардың керек емес жери жоқ. Ол Жаратқан Тәңиримниң иси. Муҳаббат, сезим кимде көбирек болса, сол адам – алым, сол адам – ақылданыш. Биз жанымыздан илим шығара алмаймыз, жаралып, жасалып қойылған нәрселерди сеземиз, көремиз, ақыл менен билемиз – илим усылардың нәтийжесинде дөрейди.

 

Cағынбай Ибрагимов аўдармасы ҳәм түсиниклери

 

 

Add comment


Security code
Refresh