ШАЙХ СААДИЙ
24.02.2019 17:30

(1203–1210 жж. шамасы – 1292)

 

“ГҮЛИСТАН”

 

Шайх Саадий Ширазий Ислам Шығысы әдебиятының өлмес тулғаларының бири.

Муслиҳаддин Абу Муҳаммад Абдаллаҳ ибн-Мушриф ибн-Муслиҳ ибн-Мушриф Саадий Ширазий 1203–1210 жыллар шамасында Иранның қубласында Фарс топырағында, әййемнен белгили Шираз шәҳәринде дүнйаға келген.

Саадийдиң атасы Мушриф Ширазий улама адам болған. Саадий он үш жасарында атасы қайтыс болады.

XIII әсирдиң жигирмаланшы жыллары Жақын Шығысты Шыңғысханның ләшкерлери жаўлап алды.

Саадий ўатанын таслап, еле монғоллардың қылышынан аман турған Бағдад қаласына кетеди. Ол жерде дәслеп Низамийя, соңынан Мустансирийя медреселеринде тәлим алады.

Оқыўды тамамлаған Саадий Меккеге ҳажға кетеди. Соңынан ол жигирма жылдан аслам өмирин дәрўишлик пенен өткереди. Сол ўақыттағы мусылман ўәлаятларының көпшилигин пайыў-пияда гезип шығады.

XIII әсирдиң 50-жыллары шайыр Дамаскте Омейядлар мәсжидиниң жанында қарар таўып, сол жерде өзиниң атақлы «Бостанын» жазып баслайды. Буннан соң 1256-жылы туўылған қаласы Ширазға қайтып келип, «Гүлистанды» жазыў менен машғул болады. Усы жерде ол шайх (данышпан) деп аталыў ҳүрметине жетиседи.

Саадий 1292-жылы туўылған қаласында дүнйадан көз жумады.

Шайх Саадий Ширазийдың «Қуллияты» (барлық шығармаларының жыйнағы) «Бостан» (1256–1257) ҳәм «Гүлистан» (1258) дәстанларынан, 6000 бәйттен ибарат ғәзеллерден ибарат.

«Бостан» («Мийўе бағы») – мутакариб өлшеми менен жазылған дидактикалық поэма болып табылады.

Ал «Гүлистан» («Гүл бағы») назым (қосық) аралас насыр (қарасөз) бенен жазылған дидактикалық поэма деп жүритиледи.

Ислам Шығысы поэтикалық дәстүри бойынша бул қурамалы, көп бөлимли шығармалар мәснеўий деп аталады. Ҳәзирги терминология бойынша бул шығармаларды поэма ямаса дәстан деп белгилеўге болады.

Шайыр жасы биразға барған шағында дөреткен бул еки шығармасында да адам баласының тәрбиясы нәзерде тутылады. Бул еки дәстанның да өзеги кәмил инсан ақыйдасы болып табылады. «Тәрбия көрген адам дүнйаның көрки», – Саадийдиң шығармаларының баслы пикири усы. Шайыр адамларды еки аяқлы ҳайўан сүўретинде емес, ал адам болып жасаўға шақырады.

Ҳәзирги ўақытта бизиң мектеплеримизде, жоқарғы оқыў орынларында Ислам Шығысының әдебиятын үйрениўге кең орын берилип атыр. Ислам Шығысы әдебиятының үлкен бир қанатын қурайтуғын фарсы әдебиятының ири ўәкиллери болған Рудакий, Фердаўсий, Насыр Хысраў, Омар Ҳаййам, Низамий, Саадий, Ҳафиз, Жалаладдин Румий ҳәм Жәмийлердиң дөретпелери менен танысыў жас әўладқа үлкен руўҳый азық береди.

Уллы парсы шайыры Муслиҳаддин Саадий Ширазийдиң «Гүлистан» атлы бул дәстаны Ислам Шығысы әдебиятының бийбаҳа байлықларының бири. Саадийдиң шығармасында жәмлеген ҳикаятлары әсирлер даўамында медиреселерде оқыў қуралы болып хызмет етип, жасларды адамгершиликке, жақсылыққа тәрбиялаўда үлкен хызмет етип келген.

Бул китаптағы терең философиялық ҳәм аҳлақый мәниге ийе ҳикаятлар бизиң ҳәр биримизди жоқары адамгершиликке, ис-ҳәрекетлеримизди жақсылықтың өлшеми менен баҳалап жасаўға тәрбиялайды.

Шығарма үлкен дидактикалық ҳәм социаллық характерге ийе.

 

Сағынбай Ибрагимов


 

Саадийдиң «Гүлистан» дәстанынан айырым ҳикаятлар

 

Ҳикаят

 

Иран патшасы Нушинраўан Әдалатлы аң аўлап жүргенинде кәбаб писириўге дуз табылмай қалыпты. Хызметкерлердиң биреўи жақын жердеги бир аўылға дуз алып келиўге баратуғын болыпты. Сонда Нушинраўан: «Зинҳар, дуздың баҳасын бермей алма, болмаса патшалар арасында зорлық әдетке айналып, елге зәлел келип жүрер», – деп тапсырыпты.

Нушинраўаннан сорапты: «Бир қысым дуз алғаннан елге не зәлел келер?»

«Дүнйа жаралғанда зулымлықтың тийкары аз еди, – деп жуўап берип Нушинраўан. – Бирақ ҳәр ким үстине аз-аздан қоса берип, бүгин өзлериңиз билетуғын дәрежеге келди».

 

Бир алма үзсе патша пуқараның бағынан,

жалпылдақлар ағаш қоймай шаўып, бағды хараб әйлер.

Бес жумыртқа талап етсе патша елден зорлық пенен,

ләшкери мың таўықты иске дизип, кәбаб әйлер.

 

Ҳикаят

 

Бир залым ҳәмелдар гедейлердиң шапқан отынын арзанға сатып алып, байларға қымбатына пуллайды екен. Бир сәҳибдил адам оны ушыратып қалып былай депти:

 

Жыланбысаң шаққан нәзер салғанды,

я апат шақырған байыўлымысаң?!

 

* * *

 

Зорлығың жүреди биз пақырларға,

бирақ сен әззисең Қуда алдында.

Ел-халқтың ғарғысын арқалаўдан қорқ,

зорлықтың жуўабы соралар күн бар.

 

Залым ҳәмелдар бул сөзге қулақ аспады, жақтырмай терис бурылып кетти. Соннан бир күнлери оның асханасынан отынханасына ушқын түсип, үйи жанып, бир ақшамда барлық дүнйа-мүлкинен айрылып, жыллы қустөсектен шығып, ыссы күлдиң үстинде қалды.

Баяғы адам сол ақшам оның тусынан өтип баратырып, оның қасындағыларға: «Қаяқтан мениң үйиме от тийип жүргенине ҳайранман», – деп атырғанын еситип қалып: «Сен жылатқан бийшаралардың аҳыў-пығанының отынан!» – деди.

 

Ғәрип-қәсерлерге сен азар бериўши болма:

Әлемге от тийер олардың бир аҳынан.

 

Ҳикаят

 

Бир палўан гүрестиң үш жүз алтмыш әмелин билетуғын еди, ҳәр күни жаңа әмел қолланып гүрес тутар еди. Шәкиртлериниң ишинде бир бой-сыны келискен биреўин тәўир көрер еди, оған үш жүз елли тоғыз әмелин үйретти, соңғы әмелин үйретпеди, өзине сақлады. Соның менен жаңағы шәкирти сол елге атақлы палўан болып жетилди. Мәселе соған барып жетти, шәкирт бир күни патшаның дәргайына келип:

«Устазымның тәрбиясы ҳаққына ғана оны өзимнен жоқары билемен, болмаса күште, әмелде оннан кем емеспен!» – деди.

Патшаға бул сөз жақпады. Екеўине гүреске түсиўге ҳәмир етти. Палўанларға кең майдан таярланып, мәмлекеттиң барлық ийге тартар ҳәмелдарлары, палўанлары тамашаға жыйналды. Шәкирт арысландай ақырып, алдынан таў шықса да қопарып таслайтуғындай болып ортаға шықты. Устазы шәкиртиниң күшке келгенде өзинен басым екенин түсинди, сөйтип оған үйретпей пинҳам сақлаған әмелин қолланып гүрес тутты. Шәкирт ол әмелге илаж қыла алмады. Устазы шәкиртин қос қоллап төбесинен асырып жерге урды. Тамашаға жыйналып турған халқ улы-шуў болып, устаз палўанның хошаметин жеткерди.

Патша устазға сарпайлар берип алғыслады. Ал шәкиртке: «Сениң устазымнан алықпан, деп мақтанғаның қайда? Жығылып қалғаның қалай болды?» – деп қысындырды.

Шәкирт айтты: «Патшайым, ол мени күши басым келип жықпады, ал меннен гизнеп келген әмелин қолланып жықты».

Сонда устазы турып айтты: «Ол әмелди мен усындай күн туўып қалар, деп сыр сақладым. Ақыры, даналар айтады: «Достыңа өзиңнен зор қүдирет берме, егер бир күн араға душпанлық кирсе, ол сеннен үстем болып кетпесин», – деп».

 

Ҳикаят

 

Патша бир гүнасыз адамды өлтириўге пәрман етипти.

Ол адам айтты:

«Әй патша, сен маған ғәзеп етип, өзиңе азар келтирме, мен ғой бир демде өлип кетермен, бирақ мениң ҳақ қаным сениң мойныңда өле-өлгениңше қалады!»

 

Самал киби пәний өмир өтер-кетер,

қайғы да, қуўаныш та өтер-кетер.

Залым бизге жәбир бердим, деп ойлады,

берген жәбири бизден кешип оған өтер.

 

Патшаға оның нәсияты мақул түсип, жазадан азат етти.

 

Ҳикаят

 

Бир ўәзир қол астындағыларға рейимли болып, жумысы тусип келгенлердиң мүтәжин питкерип жиберетуғын еди. Бир күнлери ол патшаның ғәзебине ушырап, ақүйли болып қалды. Оның мәртебеси бәлент ўақытта қылған жақсылықларының арқасында арттырған дослары жәрдемге қолын созды. Ҳәмелдарлар оны қыйнаўлардан сақлады, улығлар оның жақсы қәсийетлерин мудамы сөз қылды, ақыр-соңында патша гүнасын кеширип жиберди. Сол жердеги сәҳибдиллерден бири бул ўақыяны еситип, былай деди:

 

«Кеўлин табыў ушын яр-досларыңның,

сат атаңнан қалған мийрас бағыңды.

Қазаны қайнасын йақшы адамлардың –

ошаққа ур, енди, үйде барыңды.

Жаманлық қылса – сен жақсылық ет,

қабаған ийт болса – тойдыр тамағын».

 

Ҳикаят

 

Бир неше улығлар менен кемеде отырар едим, алдымыздағы бир қайық аўдарылып, еки адам суўға ғарқ болды. Улығлардың бири кемешиге: «Аналарды қутқар, мен саған ҳәр қайсысы ушын елли динардан беремен», –деди.

Кемеши жүзип барып биреўин ғана алып қалды, екиншиси суўдың астына кетти. Мен кемешиге: «Ана биреўдиң деми таўсылған екен, соның ушын сен оған емес, мынаўсына асылып аман алып қалдың, бунысының еле жүрими бар екен», – дедим. Кемеши күлип турып: «Айтқаның дурыс, – деди, –мен усыны аман алып қалыўға умтылдым, себеби, мен бир сапары шөлистанда ҳарып киятырғанымда түйесине миндирип еди, ал анаўсынан бала ўағымда талай қамшы жеп едим».

Мен айттым: «Алла таала ҳақ гәпти айтқан: «Ким йақшылық қылса –өзине қылады, ким йаманлық қылса да – өзине қылады!»

 

Ҳеш кимсениң көңлин ўайран әйлеме,

сени көрген-билген болсын дуўада.

Ғәрип-қәсерлердиң мүтәжин питкер,

хызметиң-хайырың қайтар Алладан.

 

Ҳикаят

 

Ағалы-инили еки адам бар еди. Бири патшаның хызметиндеги мүләзими еди, екиншиси қара мийнети менен күн көретуғын еди.

Бир сапары бай ағасы жарлы инисинен: «Неге патшаның хызметине өтпейсең, қара мийнеттен қутылар едиң?» – деп сорады.

Жарлы иниси айтты:

«Ал, сен неге патшаның жуўындыхорлығынан қутылып, маңлай териң менен күн көрмейсең?! Даналар айтады: «Белиңе алтын кәмар байлап патшаның алдында еки бүгилип жуўырып жүргеннен, қара нан жеп өзиңниң ошағыңның басында қарап отырған абзалдур!»

 

Еки бүгилгеннен алдында шаҳтың,

сом темирден түйме түйгениң йақшы.

 

* * *

 

Тамағым тоқ болсын, деп, көйлегим көк болсын, деп,

мың сан тәшўиш, ғалмағалда өмир өтип кетеди.

Қуллығында патшаның шор пешанаң жер сызғаннан,

қара суўға нан басып жеп, қәнәәт етсең нетеди?!

 

Ҳикаят

 

Мысыр ўәлаятында әмирдиң еки улы бар еди. Бири илим қуўып кетти, екиншиси тис-тырнақлап мал-мүлк жыйнады. Ақыр-аяғында бири заманының жетик уламасы болды, екиншиси Мысырдың әзизи болды. Малы-дүнйасы көби илим үйренгенине: «Мен патшалыққа жеттим, сен баяғы мискинлигиңде жүрсең!» – деп менсинбей қарайтуғын еди. Иниси оған былай деди: «Аға, мен Алла тааланың маған берген нәғметине сеннен еки есе зыят шүкирлик қыларман, ақыры мен пайғамбарлардың мийрасына ийелик еттим – илим үйрендим, ал сен Фирғаўын менен Ҳаманның мийрасына ийелик еттиң – Мысыр патшасы болдың».

 

Мен аяқ астында шымалайдурман,

лекин сона емеспен зәҳәри йаман.

Мың қәтле Аллаға шүкир қыларман,

бендеге азар берер жолға салмаған.

 

Ҳикаят

 

Ҳатам-Тайдан: «Сеннен де ҳиммети бәлент адамды көргениң я сондай адам бар деп еситкениң бар ма?» – деп сорапты. Ҳатам мынандай гәп айтыпты: «Бир сапары араб әмирлерине қырық түйе сойып қонақасы бердим. Соннан бир шарўа менен далаға шықсам, отын шаўып атырған бир адамды көрип қалып: «Неге қазаныңда май қайнап турған Ҳатамның үйине бармайсаң, тамағың тойып қалар еди», – дедим. Ол маған былай деп жуўап берди:

 

«Маңлай тери менен нан тапқан адам

не зәриўлик пенен барсын Ҳатамға?!»

 

Мен сол адамды өзимнен гөре сақый ҳәм мәрт көрдим».

 

Ҳикаят

 

Бир араб Басра зергерлериниң ортасында гүрриң берип отырған екен: «Шөли-биябанда жолдан адастым, азық-түлигимди таўысып, жанымды Жаббарға тапсырыўға қайыл болып киятыр едим, тосаттан бир қапшық ҳинжи таўып алдым. Дәслеп оны қуўырмаш, деп ойлап, бир жүрегим шәўкилдеп қуўандым – сол қуўанғанымды ҳеш умыта алмайман, ал, оның ҳинжи екенин билип, сондай бир қапалыққа түстим – сол қапаланғанымды ҳеш умыта алмайман.

 

Шөлде аштан көзиң қараўытқанда –

сазған жүрегиңе ҳинжи не дәркар.

Белден мәдар кетип, аяқ талғанда –

белбеўиңде зер ме, тас па, бәрибир».

 

Ҳикаят

 

Бир әжизлеў балықшының аўына күшли бир балық түсипти. Нәренжан балықшы балықтың тарпыўына төтепки бере алмады, балық аўды қолынан сүйреп алып кетти.

Басқа балықшылар жыйналып, оны гүналай баслады. «Сондай балық аўыңа түсе қойып еди, жиберип қойдың», – дести олар. «Әй ағайинлер, не илаж, маған оны услаўды тәғдир буйырмаған шығар, балыққа қазанға түсиўди тәғдир буйырмаған шығар», – деди қурықол қалған балықшы оларға.

Тәғдир жазбаса дәрйада да балықшының жылымы майламайды, әжели жетпеген балық қырда да өлмейди.

 

Ҳикаят

 

Ўәзирлердиң бириниң пәмсиз улы бар еди, сол ўәзир баласын «тәрбиялап көриң, ақыл енермекен» деп алымлардың бириниң алдына жиберди. Алым ўәзирдиң баласына көп ўақытлар тәлим берип көрди, тәрбиясының тәсири болмады. Соннан кейин алым ўәзирдиң баласын: «Буған ақыл енбеди, бирақ мени жилли қылды!» – деп атасына қайтарып жиберди.

 

Адамның ҳаслында болса бир нәрсе,

берген тәрбияның тәсири болар.

Пәс темирдиң ҳәргиз ашылмас көрки,

оған мың жеринен берсең де сайқал.

 

Ҳикаят

 

Бир данышпан балаларына былай деп нәсийҳат айтар еди: «Әй перзентлерим, өнер үйрениңлер, себеби, мал-мүлкке исеним жоқ. Алтын-гүмистен айрылып қалмағың қәпелимде: я уры алады, я өзиң қәрежет қылып таўысасаң. Тек ғана өнер – ағар булақ ҳәм кән дүнйа. Қолында өнери бар адам ҳәмелден түссе – ғәрип болмайды, себеби оның өнериниң өзи бир дәўлет, қай жерге барса да өзи иззетте, орны төрде болады, ал өнери жоқ адамның ҳеш жерде қәдири болмайды, тиленшилик пенен күни кешеди».

 

* * *

 

Бир ўақ Шам елинде питне басланып,

отырған жеринен қозғалды халқ.

Ғайры журтқа келип ўатан туттылар,

кимниң ким екени айрылды бунда.

Ақыл-ресетли дийқанның улы

барып ол патшаның ўәзири болды.

Ал ўәзирдиң ақылы пәс баллары

кирди шатпасына дийўаналардың.

 

* * *

 

Истесең ата мийрасын – үйрен атаңның өнерин,

атадан қалған мал-мүлктиң бир күнше болмас өмири.

 

Ҳикаят

 

Патшалардың бири баласын мәшҳүр алымға тапсырып: «Буны да өзиңниң перзентиң бил, өзиңниң перзентлериңниң бириндей көрип тәрбия қыл», – деди. Алым патшаның улына көп жыллар тәлим берди, бирақ нәтийже шықпады, ал өзиниң уллары билимдан болып жетилисти. Патша буны көрип алымға: «Сен ўәдеге қылаплық қылып, шәртимизди буздың!» – деп тәғне қылды. Алым оған: «Әй патшайым, тәрбиятлары бир тарийқада болды, бирақ тәбиятлары ҳәр қыйлы екен!» – деп жуўап айтты.

 

Алтын-гүмис тастан алынған менен,

барлық таста алтын-гүмис болмайды.

Қуяш барлық жерге шуғласын шашар,

бирақ шөлге буўдай егип болмайды.

 

Ҳикаят

 

Бир пәмсизлеў адамның көзи аўырыпты. Мал тәўибине барып: «Мени емле», – депти. Тәўип оның көзине малларға жағатуғын дәрисин жаққан екен, бийшараның көзи пүткиллей көрмейтуғын болып қалыпты. Соннан екеўи тиртеклесип қазының алдына барыпты. Қазы соқыр болған адамның даўасын тыңлап болып: «Тәўиптиң айыбы жоқ, – депти, – сен ешек болмағаныңда мал тәўибине емлениўге барар ма едиң?»

 

Шыпта тоқыйтуғын адамға

гезлеме тоқыўды тапсырмас болар.

 

Ҳикаят

 

Бир алымнан: «Басыңа жететуғын ең қәўипли душпаның – нәпсиң», –деген ҳәдистиң мәнисин сорадым.

«Басқа душпанларыңа жақсылық етсең – дослыққа жүз бурады, ал, нәпсиңе қаншелли мураса қылсаң – соншелли жүўенсиз кетеди!» – деп жуўап берди ол.

 

Кимниң мурадын берсең – ол саған мүте болар,

ал, нәпсиң мурадына жетсе – саған ҳәким болар.

 

С. Ибрагимов аўдармасы


 

Муслиҳаддин Саадий Ширазий

 

«Гүлистан» китабынан

 

СӘЎБЕТ ӘДЕБИ ҲАҚҚЫНДА

 

Дүнйа-малды рәҳәтиңе жумсамақ керек, бирақ өмириңди дүнйа-мал ушын арнаў керек емес. Бир ақыллы адамнан: «Бахытлы ким, бахытсыз ким?» – деп сорапты. Ол айтыпты: «Ким өзи де жесе, басқаларға да бағышласа – сол бахытлы, кимниң жыйған-тергени өзине буйырмай артында қалса – сол бахытсыз!»

 

Ким кисиге хайыр етпей, өмири дүнйа-мал жыйнап,

таслап кетер болса бир күн, дуўа қылма руўҳына.

 

* * *

 

Еки адамның бийҳуўда мийнет етип, бийпайда нәрсеге умтылғаны болады: бири – ким тис-тырнақлап дүнйа-мал жыйнап, өзине буйырмаса, екиншиси – ким илим үйренип, оннан бир нәтийже болмаса.

 

Нешше бир илимге жетик болсаң да,

нәтийже шықпаса – онда надансаң.

Ешекке мың китап жүклеп қойсаң да,

ол дана да болмас, алым да болмас.

Ақыр, ешек пақыр қайдан биледи,

артқаның отын я китап екенин.

 

Ийманыңды беккемлеў ушын илим үйренбек керекдур, бирақ мал-дүнйа арттырыў ушын емес.

 

Алым болып елге илимин сатса –

өзин отқа жақты ол, деп есапла.

 

* * *

 

Мәмлекет билимданлардың арқасында көркейеди, дин тақўалардың арқасында камал табады. Патшалар билимданлардың нәсийҳатына билимданлар патшалардың сәўбетине мүтәж болғанынан зыятырақ мүтәждур.

 

Ақыл ал, әй патша, буннан зыяда

ақыл бере алмас ҳеш кимсе саған:

ҳамал берсең бергил билимданларға,

бирақ ҳамалды ҳеш хош көрмес олар.

 

* * *

 

Үш нәрсениң өмири жоқ: саўдада жүрмеген байлықтың, тартыс көригинде тапланбаған илимниң, сиясатсыз мәмлекеттиң.

 

* * *

 

Жаманларға рәҳим еткениң – жақсыларға жәбир қылғаның болады, залымларды әпиў еткениң – пақырларға зулым қылғаның болады.

 

Қолын бәлент етип қойсаң нәкәстиң,

қылмысына шерик етеди сени.

 

* * *

 

Бир мәселе бойынша шешимге келе алмай екиленип турсаң, жаманлық тәрепи азырақ шешимге тоқта.

 

Қолдан келсе кеўлин жықпа адамның,

ким питимге келсе – қолын қақпағыл.

 

* * *

 

Ҳәдден тыс ғәзепленсең – қорқыныш басады, орынсыз кеўилшеклик көрсетсең – қәдириң кетеди. Адамлар сеннен безгендей дәрежеде қатал болма, адамлар аяғын сүртетуғын шүберек шенли көретуғын дәрежеде жумсақ та болма.

 

Қаталлық, жумсақлық үйлессе – йақшы,

тәўип тыйық жумсап, мәлҳам басады.

Ақыл ҳәдден зыят қатал да болмас,

босаң болып өзин жерге де урмас.

Ел-журтты бассынып аспанламас ол,

ҳәм өзин хор қылып ҳәргиз қоймас ол.

 

* * *

 

Еки адам мәмлекет пенен динниң душпаныдур – әдалатсыз патша ҳәм билимсиз алым.

 

Залым патша елин хараб қылады,

надан алым диянаттан шығады.

 

* * *

 

Пейли жаман адам – қутқармайтуғын душпанның қолына түскен адам.

 

* * *

 

Өзимшилге ақыл беремен деген адамның өзин ақылландырмақ керек.

 

* * *

 

Қолы келип турғанда кисиге жақсылық етпеген адам басына мүшкил түскенде зары-гирян болады.

 

Ким улысқа жәбир әйлеген болса, –

басына ис түссе – яран табылмас.

 

* * *

 

Қолға алған исиңнен бир нәтийже шығарыў ушын сабыр-төзим керек, асыққан талапкер пушайман жейди.

 

Саҳрада асығып ат шапқанларды,

түйекеш асықпай басып озады.

Желдей ушқан ат шабыстан ҳарыйды,

маң-маң басқан түйе озып баратыр.

 

* * *

 

Надан адамның үндемегени өзине жақсы, бирақ ол соны түсингенде надан болмас еди.

 

* * *

 

Жаманлар менен жүриў адамды жақсылыққа апармайды.

 

Периште Иблисти дос тутынсалар,

қасымкерлик болар алған илими.

Пәслерден адам не өрнек алады? –

Көрмедик қасқырдың етик тиккенин.

Биреўдиң абырайын төгиўди гөзлеп,

шуқлама, абырайсыз боларсаң өзиң.

 

* * *

 

Илим үйренип, оны әмелде қолланбаған адам – жерди сүриўин сүрип, бирақ дақыл екпеген адамға уқсайды.

 

* * *

 

Сүўрети пәкизе болғанның минези пәкизе бола бермейди. Мәни териниң шырайында емес, ал ишки дүнйасында.

 

Бир күнниң ишинде билсе болады

ҳәр қандай адамның илим-билимин,

бирақ, қаралығын көкирегиниң

жыллар бойы билмей жүриўиң мүмкин.

 

* * *

 

Наданлардың арасына түсип қалған дана олардан өзине ҳүрмет күтпеўи керек, ҳәм және-тағы надан дананы сөзден жеңсе ҳайран болмаўы керек, себеби тас ҳәм ҳинжини сындырадылар.

 

Бүлбилди ғарғаға қосып қойдыңлар –

«Неге сайрамас?» – деп ҳайран болмаңлар.

 

* * *

 

Жәҳил жәбир берди деп аўырсынба –

тас алтын кесени сындырған менен,

оның менен тастың қәдири артпас

ҳәм алтынның түсип қалмас қәдири.

 

Дана жәҳиллердиң арасында сөзге араласпаса – тәәжүбленбең, нағараның даңғырлысы найдың сестин еситтирмейди ҳәм сасық торақтың бәд ийиси әнбардың хош ийисин басып кетеди.

 

Бәд нәпесли биреў мақтанар еди,

бир ақыл адамды сөзден жеңдим, деп.

Билмес, нағараның ғаңғыр-гүңгири

нәпис ҳижаз сазын басып кетеди.

 

* * *

 

Мәрўәрид балшыққа былғанып қалса да мәрўәрид, ал балшықты маңлайыңа сүртсең де аты балшық.

 

* * *

 

Қәбилет тәрбияланбаса пайдасы жоқ, қәбилетсиз адамды тәрбиялаған мийнетиң далаға кетеди. От – таза, сол оттан шыққан күл де – таза, бирақ күл ҳеш ҳәжетиңе жарамағаны ушын қәдир-қымбаты топырақтан зыят емес.

 

 

* * *

 

Ҳақыйқый дос өмириңде бир мәрте дусласар болар, бир зыят сөз бенен араға суўықлық туспесин.

 

Дос-яран қәдрини билмек керекдур,

дос көңлине мәлел салыўшы болма.

Қара тас мың жылда-әм яқут болмайды,

сен яқутты тасқа атыўшы болма.

 

* * *

 

Несип болмаған нәрсеге қол жетпес, несип еткен нәрсе қайда болса да қолыңа келмей қалмас.

 

 

* * *

 

Жақсы адамлардың басындағы мүшкилдиң алды ашық, соңы – хайырлы, ал пәс адамлардың бахыты – бир күнлик, өтип кетеди.

 

* * *

 

Интасыз шәкирт – қәрежетсиз ашыққа уқсар, билимсиз жәҳәнгезди – қанатсыз қусқа уқсар, илимин жүзеге шығармаған алым – мийўесиз дараққа уқсар, илимсиз алым – есиксиз үйге уқсар.

 

* * *

 

Қәсийетин билмеген дәриң менен даўаланыў ҳәм бийтаныс жолға кәрўансыз шығыў – ақылға уғрас емес ҳәм даналардың мәсләҳәтине қайшы келеди.

 

* * *

 

Уллы алымнан: «Илимде бундай уллы дәрежеге қалай жетистиң?» – деп сорадылар. «Билмегенимди басқалардан сораўды ар көрмедим», – деп жуўап берди ол.

 

Тәўип тамырыңды услап көрместен

саўалып кетемен, деп ойламағыл.

Билмесең сорап ал – тек сонда ғана

илимниң шыңына жетерсең барып.

 

* * *

 

Саған түбинде мәлим болатуғын нәрсени сорасаң – абырайың кетеди.

 

Даўыттың қолында темирдиң мумдай

болып атырғанын көрсе де Луқман:

«Бул қалай болды?» – деп саўал бермеди,

билди түбинде ол мәлим боларын.

 

* * *

 

Сәўбеттиң зәрүр шәртлериниң бири сол болады: я өзиңе жай салып алыўың керек, я жайдың ийеси менен мурасада болыўың керек.

 

* * *

 

Түйениң мөминлиги сондай дәрежеде, жас баланың жетегинде жүз парсаң жерге дейин де қарсылықсыз бара береди. Бирақ, алдында таўдың жырасы болса, ояққа қарай жүрсе әжелинен бурын өлетуғыны көринип турса, бала билмеслик қылып солай қарай тартса, түйе жулқынып буйдасын баланың қолынан шығарып алады, енди оның жетегине жүрмейди. Себеби, қаталлық зәрүр жерде мөминлик етиўге болмайды. Айтадылар, мөминлик көрсетип душпаныңды досқа айналдыра алмайсаң, тек ғана оның бақыллығын қоздырасаң.

 

Ким саған меҳрийбан болса – пайы астында тоз бол,

ол саған қыянет қылса – көзин топыраққа толтыр.

Турпайы адам менен ҳеш ўақ мүлайым болма,

мақпал менен тазаланбас тат басқан темир.

 

* * *

 

Өзлеринен бурын өткенлердиң әмели ҳәм кәринен журттан бурын өрнек алғанлар бахыт көреди. Ал наданлар қашан қысқармағанша қолларын тыймайды.

 

Бир қус торға түсип жатырған болса,

басқасы ол дәнге урмайды өзин.

Өрнек ал журтлардың алжасығынан,

өрнек болмаў ушын журтларға өзиң.

 

* * *

 

Аспаннан жерге берекет дарыйды, ал жерден аспанға тозаң көтериледи. Ҳәр қандай ыдыстан ишиндеги заттың ийиси шығады.

 

 

* * *

 

Ақыл-парасатлы адам жәнжел шыққан жерден гиркиресин көтереди, тынышлық бар жерде көшин түсиреди, себеби адам баласына аманлық пенен пайыз дәркар.

 

С. Ибрагимов аўдармасы

 

Add comment


Security code
Refresh