МАҚТЫМҚУЛЫ
24.02.2019 17:17

(1730 – 1790)

 

Түркмен халқының уллы шайыры Мақтымқулының өлмес шығармалары пүткил адамзаттың руўҳый байлығы болып табылады.

Уллы түркмен шайырының дөретиўшилигиниң тийкарғы дәўири 18 әcирдиң екинши ярымын өз ишине алады.

Бул дәўирде Россия, Иран, Афғанстан, Бухара ҳәм Хийўа мәмлекетлериниң ортасында жайласқан регионда жасаған түркмен қәўимлериниң турмысы өзара шабыўылларға ҳәм феодаллық урысларға толы болды. Соған қарамастан түркменлер қоңсылары менен пайдалы экономикалық ҳәм мәдений мүнәсибетлер орнатыўға ҳәм усы тийкарда өзлериниң турмысы ҳәм мәдениятын раўажландырыўға умтылып жасады.

Мақтымқулы түркменлердиң гөклен қәўиминиң гөркез урыўынан болып, бул дәўирде гөкленлер ҳәзирги түслик-батыс Түркменистанда, Гүрген ҳәм Әтрек дәрйалары бойларында Иран шаҳларынан ғәрезли болып жасар еди. Гөркезлер Әтрек алабында тийкарынан дийқаншылық пенен шуғылланған.

Мақтымқулы Әтрек дәрйасының бойында ҳәзирги Қарақала районы аймағындағы Гөркез аўылында туўылған.

Шайырдың әкеси Дәўлетмәмед (1700–1760) өз дәўириниң билимли адамларының бири болған. Ол Азадий тәхаллусы менен ғәззеллер, «Бейишнама» атлы дидактикалық дәстан ҳәм «Ўағызы Азад» деген поэтикалық трактат жаратқан.

Болажақ шайыр дәслеп өз әкесиниң қолында ҳәм аўылдағы мектепте тәлим алды. Әкесиниң қасында жүрип дийқаншылық етти, қой бақты ҳәм зергерлик кәсибин үйренди.

Әкесиниң бай қолжазбалар китапханасы, оннан араб ҳәм парсы тиллерин жетик үйрениўи Мақтымқулының талантының ашылыўына жол салып берди.

1753-жылы Мақтымқулы Бухара әмирлиги сорамындағы Нурата аймағында Қызылаяқ аўылында Идрис-Баба медресесинде бир жыл оқыйды. Буннан соң 1754-жылы Бухараға барып Көкелдаш медресесинде бир жыл тәлим алады. Бул жерде ол Сириядан келген Нурый Қазым ибн Баҳар деген түркмен менен танысып, екеўи Мәўераннаҳр, Афғанстан ҳәм Арқа Индия бойлап саяхат жасайды. Соңынан екеўи 1757-жылы Хийўаға келип, Шерғазы-хан медресесинде оқыўларын даўам етеди. 1760-жылы Мақтымқулының әкеси қайтыс болады ҳәм Мақтымқулы оқыўын үзип елине қайтады.

Аўылына келген Мақтымқулы зергерлик кәсиби менен шуғылланады. Тез арада ол қосықлары менен елге танылып, сол дәўирдеги түркмен халқының абырайлы адамларының бири дәрежесине жетиседи.

Мақтумқулының қәбири ҳәзирги Иран аймағында, Арқа Хорасанда жайласқан. Ақтоқай деген жердеги Дәўлетмәмед Азадий аты менен белгили мақбарадағы ата-балалы шайырлардың мазарлары барлық түркменлер ушын қәсийетли зияратжай болып табылады.

Мақтымқулының өмири ҳәм дөретиўшилигиниң дәслепки изертлеўшилериниң бири атақлы тюрколог алым Арминий Вамбери түркменлер Мақтымқулыны шайырлықтың шыңына шыққан данышпан, дүнйадағы барлық илимлерди ийелеген машайых деп биледи, бул халқ Мақтымқулының шығармаларын Қураннан соңғы екинши руўҳый байлығы деп санайды, деп жазған еди.

Мақтымқулы қосықларында көбинесе өз атын қолланады, бирақ айырым шығармаларында Фрағый, Қул Мақтым, Мақтымий тәхаллуслери қолланылған.

Мақтымқулы тек ғана түркмен тилиндеги емес, улыўма түркий тиллердеги поэзияның уллы реформаторы болды.

Мақтымқулыға дейинги түркмен поэзиясы еки бағдарда раўажланды.

Олардың бириншиси Орта Азияның постмоңғол түркий жазба әдебиятының руўҳында болып, муҳаббат темасындағы ғәззеллер ҳәм суўфыйлық-дидактикалық, қаҳарманлық-сәргузаштлық темалардағы мәснеўийлер болды. Бул бағдар араб-парсы поэтикасына тән болған аруз қосық системасына тийкарланып раўажланды. Мақтымқулының өз әкеси Дәўлетмәмед Азадийдиң дөретиўшилиги усы бағдардың үлгиси болып табылады.

Екинши бағдар ертедеги түркий тиллердеги поэзияның тийкарғы формасы – қосық түринде раўажланды. Әййемги түрк қосығының үлгилери Маҳмуд Қашғарийдиң «Дийўаны луғат ат-түрк» (1072–1074) деп аталатуғын сөзлигинде сақланған Бул әййемги қосық формасы тийкарынан жети буўынлы өлшемге (метрге) ийе.

Бул қосық формасын формасын буннан соң Орта Азияның суўфыйлық шайхлары Хожа Ахмед Йассаўий (1166-ж. қайтыс болған), Сулайман Бақырғаний (Ҳәким-ата) (1091-1186) ҳәм басқа да шайырлар өз дөретиўшилигинде жетилистирди. Бурынғы жети буўынлық өлшемге қосымша сегиз, тоғыз, он бир ҳәм он еки буўынлы өлшемлер қолланыла баслады.

Әлбетте, түркий тиллердиң тәбиятына жақсы жуўап беретуғын қосық формасы ҳәм силлабикалық өлшем халқ поэзиясында сақланды ҳәм раўажланды.

Мақтымқулының дөретиўшилигинде усы силлабикалық өлшемдеги, төрт қатарлы бәнтлерден туратуғын қосық формасы тийкарғы орынды ийелейди. Усы поэтикалық тийкарда Мақтымқулы түркменлердиң аўызеки сөйлеў тилинде өзиниң өлмес шығармаларын дөретти.

Мақтымқулы шығармаларының тийкарғы идеясы – бул инсанның дурыс нийет етип, дурыс сөйлеп, дурыс ис тутып жасаўына үлги бериў болып табылады. Мақтымқулының түсинигиндеги адамгершиликли инсан образы – бул улыўмаинсаныйлық қәдириятларды тастыйықлаўшы руўҳый байлық болып табылады.

Мақтымқулы өз оқыўшыларын жақсылықтың жолын тутып,

ҳужданын таза сақлап, инсаплы, әдалатлы болып жасаўға шақырады.

 

ТҮРКМЕННИҢ

 

Жәйҳүн менен Бәҳри-Ҳазар арасы –

Шөл үстинен есер жели Түркменниң.

Гүл-ғуншасы – қарар көзим қарасы,

Қаратаўдан қулар сели Түркменниң.

 

Ҳақ сыйлаған бардур оның саясы,

Шөлинде жуўырар нары-маясы,

Рәңбәрәң гүл ашар жасыл жайлаўы,

Райханға толы шөли Түркменниң.

 

Жап-жасыл бүркенип шығар периси,

Әлемди тутады әнбар ийиси,

Бек, төре, ақсақал – журттың ийеси,

Қалың қонған гөззал ели Түркменниң.

 

Ол мәрттиң уғлыдур, мәртдур атасы,

Гөруғлы ғардашы, бәлентдур басы,

Таўда-дүзде қуўса сәйядлар тири

Ала билмес – жолбарыс улы Түркменниң.

 

Көңиллер, жүреклер бир болып баслар,

Ләшкер тартса ерир топырақлар-таслар,

Бир дәстүрхан үзре қойылса аслар –

Көтерилер бақ-ығбалы Түркменниң.

 

Кеўил талўас урар атқа мингенде,

Таўлар лалға дөнер қыя баққанда,

Бал келтирер йошып дәрйа аққанда,

Бәнтлер қыйрар келсе сели Түркменниң.

 

Ғапыл қалмас, саўаш күни жасымас,

Қарғысқа-нәзерге гирипдар болмас,

Бүлбилден айрылып, солып-сарғаймас,

Мудам әнбар шашар гүли Түркменниң.

 

Тийрелер – туўысқан, урыўлар - бирдур,

Ығбалына жаўған Ҳақтың нурыдур,

Мәртлер атқа минсе – саўаш күнидур,

Жаў үстине жүрер жолы Түркменниң.

 

Заўқы тасып шығар, бағры дағланбас,

Тасларды сындырар, жолы байланбас,

Көзим-көңлим басқа жайға тоқтамас,

Мақтымқулы – сөйлер тили Түркменниң.

 

КӨЗГЕ МИЙМАНДУР

 

Қара тастан қылды айырған көзлерим

Жолын көрмес, нуры көзге миймандур.

Келген ас деп келмес, бозартпа жүзиң,

Нанға мүтәж емес, сөзге миймандур.

 

Аўырдур дәўирлер, узақдур жоллар,

Сорасса жигитлер, сөзлессе тиллер,

Бәҳәрде ашылған рәңбәрәң гүллер –

Бир пасыл ашылар, жазға миймандур.

 

Не әзим өнерлер, не сырлы ислер,

Не ҳаўалы бағлар, бәлент ағашлар,

Алпыс әлўан, жетпис түрли жемислер –

Шақадан айрылар, гүзге миймандур.

 

Жигиттиң болмаса жарағы, аты,

Соны белли билиң, жоқдур ғайраты,

Жас минеди – кетер сүйек қуўаты,

Жигитликтиң зоры дизге миймандур.

 

Ҳақты ядқа алып, Ҳақтан қорқыңлар,

Шайтан ара түссе – қоймас еркиңе,

Қуба жаўан, қуўанбағыл көркиңе,

Қартаярсаң, көркиң жүзге миймандур.

 

Мақтымқулы, үгит бардур сөзиңде,

Бир Алланың қорқынышы көзиңде,

Қанша жасасаң да жердиң жүзинде –

Адам улы бес күн дузға миймандур.

 

ДӘЎРАН ТАБЫЛМАС

 

Дуўамды алғанлар көгерер гүлдей,

Гүлдиң мәўсиминдей дәўран табылмас.

Қәҳәримниң оты күйдирер күлдей,

Күл орнынан қайтып бостан табылмас.

 

Көңил – мүсәпирдур тәниң журтында,

Жаным толып-тасар, жүрегим дәртте,

Ойым – кәмилдедур, көзим мәрттедур,

Шәртиме мүнәсип мәртлер табылмас.

 

Ҳақтың жамалына көңил байлағыл,

Мал-дүнйа жолында машғул болмағыл,

Бул дүнйа үйине адам миймандур,

Бир күн үй ишинде мийман табылмас.

 

Көңил аўлайын деп бақсам ҳәр таман,

Урыс-қағыс ишре азар табар жан,

Айтылмас нәсийҳат, оқылмас Қуран,

Жанға жағар әдеп-әркан табылмас.

 

Мақтумқулы, жан тәғдирге тән берди,

Ҳәр ким өзин тыя билсе мәп көрди,

Ҳай, не жаман пеше аңламаў дәртти –

Жәҳиллик дәртине дәрман табылмас.

 

МҮТӘЖ ӘЙЛЕМЕ

 

Әй Қудайым, сеннен тилегим кәндур,

Сен мени нәмәртке мүтәж әйлеме!

Ғәзийнеңнен мениң рызқым бергил,

Бендеңди бендеңе мүтәж әйлеме!

 

Адастырма туўры жолым игриге,

Игрини теңлеме ҳәргиз туўрыға,

Киси малы несип етпес уғрыға,

Ҳадалды ҳарамға мүтәж әйлеме!

 

Нәмәртлердиң көпиринен өтпеспен,

Кәрўан болсам, саўап истен қашпаспан,

Нәкәслер қолынан шарап ишпеспен,

Оң қолым сол қолға мүтәж әйлеме!

 

Сеннен жақсы нийет, тилегим көпдур,

Ашшы сөзлер дилден шыққан бир оқдур,

Туўысқан тең болмас бири-бирине,

Ағаны иниге мүтәж әйлеме!

 

Мақтымқулы, Ҳақтан тиле бәрини,

Тилер болсаң – тиле өз ийманыңды,

Абад әйле екки көзим нурыны,

Оң көзим шеп көзге мүтәж әйлеме!

 

ИЗЛЕМЕСКЕ БОЛАР МА?

 

Бир кекилик алдырса көрпе баласын,

Сайрай-сайрай излемеске болар ма?

Бир бүлбил жоғалтса қызыл лаласын,

Ҳәсиретинен сөзлемеске болар ма?

 

Гүрреси жанынан кетсе ешектиң,

Телмирип төрт таман, излер бөпесин,

Ақмаядан жырақ кетсе ботасы,

Баўыры ерип, бозламасқа болар ма?

 

Шөлде кийик жойтып алса ылағын,

Бала сестин тыңлап, салар қулағын,

Төге-төге көзде жастың булағын,

Маңырай-маңырай излемеске болар ма?

 

Майыптың қолынан алсаң балдағын,

Жаман дәртке түсер, таппас илажын,

Жыртқыш аңға дуўшар болған мегежин,

Ол торайын излемеске болар ма?

 

Айралыққа адам уғлы нәйлесин?

Ким қалар көрмеген әжел ҳийлесин,

Мақтымқулы, ҳайўан жойтса баласын,

Инсан зары көкти тутпас болар ма?

 

АТ ЖАНЫНДА БЕЛЛИДУР

 

Ешек өзин төмен көрмес бедеўден –

Орнын билсең ат жанында беллидур .

Бедеў десең – ҳәмме бедеў болмас тең,

Шын бедеўлер майданында беллидур.

 

Балалықта қайғысы жоқ бег едиң,

Жаманға ҳеш жақпас сөзиң-үгитиң,

Ақыл болсаң ҳаслын сорама жигиттиң,

Әдеп билен әкрамында беллидур.

 

Бул жәҳәннен тоймас көзиң, тойынбас,

Ҳәр түлкиден жолбарыс болмас, шер болмас,

Жигит десең – ҳәмме жигит бир болмас,

Ғош жигитлер мийман күтсе беллидур.

 

Дәўлет қонса ғош жигиттиң басына,

Қорған болар ели керек қасында,

Жигит өзин мәлим етер исинде,

Қылышында, зибанында беллидур.

 

Мақтымқулы, ғәриплердиң көзжасы

Таўларды жандырып, еритер тасты,

Пақырға жәбир еткен залымның иси

Руўҳы-мәҳшер дийўанында беллидур.

 

БОЛАРСАҢ

 

Бәлент таўлар, бийигиңе буўсанба –

Зеренде ериген зердей боларсаң!

Асаў дәрйа, айбатыңа қуўанба,

Ўақтың жетсе – қара жердей боларсаң!

 

Таўларды теңселткен шер ҳәм қапланның

Пешшесин қуўмаға қалмайды ҳалы,

Жәми теңизлер ҳәм Нилдиң жайыны –

Қулағына урған пилдей боларсаң!

 

Айттым қыяметтиң бир-бир баянын,

Менменге заўал бар ақыр-аяғы,

Залымлар хор болар, бахты таяды,

Ғәрип, сен жылама, шердей боларсаң!

 

Бедеў атлар минип арыў қушсаң ҳәм,

Бақый мақамынан алысдур көшиң,

Нәмәртдур дүнйадан иймансыз кешкен –

Ийман менен барсаң нардай боларсаң!

 

Яқшылар қасында жүргил сен өзиң,

Дүр болып шашылсын ҳәр айтқан сөзиң,

Алымларға уйы – ашылар көзиң,

Жәҳиллерге уйып көрдей боларсаң!

 

Луқмандай дәртлерге дәрман болсаң ҳәм,

Сулаймандай дәўге пәрман қылсаң ҳәм,

Искендердей жердиң жүзин алсаң ҳәм,

Жерге жексен болып, жердей боларсаң!

 

Мақтымқулы, оңы-солыңды таны,

Ҳақ берген несийбиң шашпа биймәни,

Кәмил ерен көрсең – жолын тут анық,

Еренлер жолында ерен боларсаң!

 

КЕРЕКДУР

 

Болса бир мәрт жигит ашық көңилли,

Яқшылар сәўбетин тутпақ керекдур.

Болсаң егер бир елаттың патшаҳы,

Әўел-бастан қут-берекет керекдур.

 

Дүнйа деп нешшелер күйип-писерлер,

Нешшелер аҳ урып, кеўип-исерлер,

Шаҳлар қазна толы алтын-гүмис дер,

Гөззал тахтқа лал-зәбәржүд керекдур.

 

Өзиң пәҳим әйлеп, қара ҳалыңа,

Кетер болсаң – туўры барғыл жолыңнан,

Душпаның жеңилип түссе қолыңа –

Оғандағы мүриўбетиң керекдур.

 

Адам улы, басың бәнддур кергиде,

Буўлығып турарсаң, шықпас бериге,

Мискинлик отына түскен жигитке

Ҳақтан мәдет ҳәм ҳимаят керекдур.

 

Не отларға түсти бул шийрин жанлар,

Айналды гәрдишлер, өтти дәўранлар,

Пәрманы рәўан ханлар, султанлар,

Ел-улысқа бир әдалат керекдур.

 

Тапсам – болсын басым қурбан мәртлерге,

Луқман шара тапсын келген дәртлерге,

Мақтымқулы айтар: мәрдиў-мәртлерге

Яратқаннан ийман-ҳиммет керекдур!

 

БАҒЛАР, ҲӘЙ!

 

Тәғдир жазса – кетсем узақ жолларға,

Несийбим кетермен жолым байлар, ҳәй!

Ҳайран-Мәжнүн болып шықсам шөллерге,

Барып мәскан тутсам сизди, таўлар, ҳәй!

 

Ойын менен озып бала ўағымнан,

Келип қалдым ақыл тоқтар шағыма,

Көңлим ләрзем алды дүнйа ғамынан,

Сийнем үзре асқар-асқар дағлар, ҳәй!

 

Қайда қалды балалықтың қызығы,

Өмир артты орта жастың сызығын,

Уймаға батыппан – көңлим бузылды,

Ядқа түсер бастан кешкен шағлар, ҳәй!

 

Жәҳилликтен шар тәрепке шапқанлар,

Билмесликтен өзин иске шатқанлар,

Әжиз қалып, ғаррылыққа жеткенлер,

Дәртин айтып өз-өзинен жылар, ҳәй!

 

Мәни аңлаң Мақтымқулы сөзинен,

Пикир қылар, жаслар ағар көзинен,

Ҳәр нәрсениң ақыбети өзинен –

Я Раб, жығылмас па бийик дағлар, ҳәй!

 

БЕГЛЕР

 

Мәрт пенен нәмәрттиң ойыны тең келмес,

Нәмәртлер саўашта зыяндур, беглер!

Нәмәрт ғош жигиттиң қәдирин билмес,

Нәмәрттиң ҳәр иси ўайрандур, беглер!

 

Кәмил ғош жигитлер ҳақыңды жемес,

Дүнйа малын берсең нәмәртлер тоймас,

Нәмәрт мәсләҳәтке ҳәргиз уйымас,

Нәмәрттиң ҳәр иси аяндур, беглер!

 

Бир атада алты атаның қаны бар,

Бир наданның жүз қыяллық ойы бар,

Ғош жигитлер қайда барса үйи бар,

Нәмәрттиң өз үйи зиндандур, беглер!

 

Нәмәрт дәўлет келсе дос-ярын көрмес,

Қаза келсе – баўырын жерден көтермес,

Ҳақтан дейип, Ҳаққа ийман келтирмес,

Мақтымқулы, сондай замандур, беглер!

 

КЕТИЎШИ БОЛМА

 

Кел-ҳә, көңлим, бир нәсийҳат қылайын,

Ўатанды тәрк етип кетиўши болма!

Өзиңнен ҳиммети төмен нәмәрттиң

Хызметинде қуллық етиўши болма!

 

Хызмет қылсаң – болсын бир ҳасылзада,

Ата-бабасынан улығ, бегзада,

Көрсең бир ғәрипти әжиз-әптада,

Басынан сыйпамай өтиўши болма!

 

Ақпайын қалмаслар аққан дәрйалар,

Бир тәнде адам мың азар-толысар,

Бардың – жүзи жарық, жоқтыки – сынық,

Сынық деп қатты сөз айтыўшы болма!

 

Жақсылардан ҳәргиз шықпас жаманлық,

Ҳаслы жаман болса – шықпас жақсылық,

Ҳаслына тартады жүйрик, шабанлық,

Жүйрикти шабанға сатыўшы болма!

 

Адам уғлы болсын мумдай мулайым,

Сен мулайым болсаң – қулың болайын,

Қулағыма айтқан пәндиң алайын,

Кисиге қатты сөз айтыўшы болма!

 

Көктен ҳөл тамбаса – гия көгермес,

Мың қайғышыл келип бир ис питирмес,

Ер жигит көңлине қайғы келтирмес,

Нәмәрттиң уғлындай қайғышыл болма!

 

Мәрт уғлыдур, елге жаяр дәстурхан,

Туўры сөз үстинде берер шийрин жан,

Көзи жумылғанша айтпайды жалған,

Жәҳилликтен ялған айтыўшы болма!

 

Егер жеңил болсын десең аўырды,

Жүреги дағлының тәрепин алғыл,

Көзиң көрсе ғәрип, жетим-сағырды,

Олардың ҳалына күлиўши болма!

 

Мың мейлиске кирип мәй ишсең – мәйли,

Каабаға от қойып кетсең ҳәм – мәйли,

Қуранды отқа ур, бутқа бар – мәйли,

Бирақ елге азар бериўши болма!

 

Китап ашып көрген моллалар дерлер:

«Жамғыр суўы менен көгереди жер,

Алғыс ҳәм пәтия, дуўа менен – ер», –

Мөҳминге зулымлық етиўши болма!

 

Болар бала қатарына бас болар,

Бийдәўлетлер қырқында да жас болар,

Бийрәҳим залымның бағры тас болар,

Оған сөзиң зая етиўши болма!

 

Мәрттиң улы бара-бара зор болар,

Қамшы тартса – нәмәртлерге сор болар,

Мереке көрмеген жигит хор болар,

Алжы-булжы сөзди айтыўшы болма!

 

Мөҳминниң гийнеси – кетен румалы,

Шайып күнге жайса кеўип қалады,

Көңлиңди гийнеден әйлегил саўа,

Жамандай дық тутып жүриўши болма!

 

Айтыппыз бир неше пәндиў-нәсийҳат,

Билсең – нәсийҳатдур, билмесең – бос гәп,

Биймәни гәп билме, билгил нәсийҳат,

Ялған сөзди ҳәргиз айтыўшы болма!

 

Түсиниклер:

Бәҳри-Ҳазар – Каспий теңизиниң араб тилиндеги атамасы.

Белли – белгили болады, танылады деген мәниде.

Кәмил ерен – жетик инсан мәнисинде.

 

С. Ибрагимов аўдармалары

 

Add comment


Security code
Refresh