СУЛАЙМАН БАҚЫРҒАНЫЙ
24.02.2019 17:14

(1186-жылы қайтыс болған)

 

Ел арасында Ҳәким-Ата лақабы менен белгили уллы суўфый ҳәм шайыр Сулайман Бақырғаний бизиң жерлесимиз болып табылады.

Сулайман Бақырғаныйдың туўылған жылы белгисиз. 1186-жыл жылы Қоңыратқа жақын жерде Бақырған аўылында дүнйадан өткен.

Сулайман Бақырғаный түркий халықлардың арасында суфизм (тәсаўўыф) поэзиясын баслап берген уллы суўфый ҳәм шайыр Хожа Аҳмед Йассаўийдиң (1166-ж. қайтыс болған) шәкирти – устазының жолын қуўып, ислам дини ҳәм тәсаўўыф ақыйдаларын қарапайым халққа жалпақ тил менен түсиндирип беретуғын қосықларды ҳәм дәстанларды дөреткен.

Әлийшер Наўайы өзиниң «Насойимул муҳаббат» («Муҳаббат самалы») шығармасында былай деп жазады: «Ҳәким-Ата – аты Сулайман, Хожа Аҳмед Йассаўийдиң мүрийди. Бир сапары Хожа аўқат писириўди буйырған екен, аспаз отын жетпейди, деп келипти. Хожа мүрийдлерине даладан отын терип келиңлер, депти, бул ўақта далада жаўын жаўып тур екен. Мүрийдлер отын терипти, асханаға келгенше отынлары ҳөл болып қалыпты. Ҳәким-Ата терген отынларын шапанына орап, қурғақ келтирипти. Хожа ҳәзиретлери айтыпты: «Әй перзент, ҳәкимана ис қылдың», – депти ҳәм оған бул лақап соннан қалыпты. Ҳәким-Атаға ҳикмет тили питкен екен».

Сулайман Бақырғаныйдың қосықлары, ҳикметлери ҳәм дәстанлары ел арасында «Бақырған китабы» деген ат пенен қолжазбаларда ҳәм литографиялық басылымларда тараған.

Сулайман Бақырғаныйдың дөретиўшилигиниң тийкарын тәсаўўыф – суўфыйлық идеялары қурайды. Суўфыйлық – бул дүнйаның өткинши қызықларынан қол үзип, руўҳый машқлар арқалы Алланың муҳаббатына ерисиў жолы. Бул жол тарийқат деп аталады – ол араб тилинде жол деген мәнини береди.

Тәсаўўыф ислам дүнйасында социаллық ҳәм интеллектуаллық турмысқа сиңисип, халқ арасында қызғын диний энтузиазм оятқан пикирлеў системасы болып табылады. Тәсаўўыф дүнйаға артықша кеўил қоймаў, нәпсиге қул болмаў, «мен»ди алға сүрмеў, ҳақыйқат илимин алыў, Аллаға жақынласыў, пүткил жанлы-жансыз Алланың жаратқан нәәрселерине жақсы қатнаста болыў идеяларын алға сүреди.

Бақырғаныйдың ҳикметлери ҳәм қосықлары лирикалық шығармалар болса, оның «Исмайыл қыссасы», «Имам Ағзам қыссасы» («Дедийа», «Нуғман қыссасы», «Сабыт қыссасы» деген атлар менен де жүритиледи), «Меҳражнама», «Ақырзаман китабы», «Бийби Мәрйам» сыяқлы сюжетли дәстанлық шығармалары да бар.

Рәўаятларда «Ҳәр ким көрсең Хызыр бил, Ҳәр түн көрсең қәдир бил» деген бәйт Сулайман Бақырғаныйдың айтқаны, деп келтириледи. Ҳәр бир адамды Хызыр пайғамбардай көрип қәдирлеў, ҳәр бир түнди Қуран Муҳаммед пайғамбарға нәзил болған қәдир түни сыяқлы қәдирин билиў ҳәр бир мусылманға ўажып ис саналады.

Бақырғаный шығармаларындағы ислам мифологиясы ҳәм тәсаўўыф философиясы олардың астарлы мазмунын түсиниўди талап етеди. Бул бизиң ата-бабаларымыздың руўҳый дүнйасының мүлки – олардың бир бөлеги болған суўфылар усы қағыйдаларды тутынып, усы түсиниклер менен жасаған.

Сулайман Бақырғаныйдың шығармалары қарақалпақлар арасында да сүйип оқылған.

Уллы суўфый ҳәм шайырдың өмири ҳәм дөретиўшилиги туўралы филология илимлериниң докторы Қырқбай Байниязов «Ҳәким ата – Сулайман Бақырғаний – бизиң уллы жерлесимиз» атлы әдебий-тарийхый мийнет жаратқан еди.

Бизиң жерлеслеримиз қоңыратлы изертлеўшилер Өмирбай Ембергенов ҳәм Жаббарберген Шамуратовлар 2015-жылы Ташкент қаласында «Өзбекистан» баспасында уллы суўфы ҳәм шайырға байланыслы материаллар топланған «Сулайман Бақырғаний (Ҳәким ата)» атлы китабын шығарды.

Сулайман Бақырғаныйдың шығармалары жоқары адамгершилик ҳәм жақсылық идеяларын пропагандалаўшы тәреплери менен бүгинги жасларымыз ушын да әҳмийетли руўҳый байлық болып табылады.

 

 

Сулайман Бақырғаный

 

ҚОСЫҚЛАР

 

* * *

Тәўбе қылып Ҳаққа умтылған ашықлардың

Ужмақ ишре төрт булақтан ишери бар.

Тәўбе қылмай Ҳақтан қайтқан ғапыллардың

Тар ләҳәтте қатты азап ҳәсирети бар.

 

Тәўбе қылған ашықларға нур жаўылар,

Түни-күни сабыр қылса, кеўли ашылар.

Қашан өлип гөрге кирсе – кеңейер ол,

Ғаффар, Изим, Раҳман, Рәҳим, Раҳмети бар.

 

Ужмақ мүлкин алмақ ашық тәўбе қылсын,

Тәўбе қылып, Ҳәзиретине жақын барсын.

Ҳүри-ғулман, периштелер хызметинде,

Әлўан-әлўан кийер сыйлы липасы бар.

 

Тәўбесизлер, бул дүнйаны өтпес, демең,

Бир күн келип, гөр азабы жетпес, демең,

Қыямет күн арасат таң атпас, демең,

Ўай-ўай салып, пәрйад қылар күнлери бар.

 

Намаз, руўза, тәўбе менен барғанларға,

Ҳақ жолына туўры қәдем қойғанларға,

Усы жолда жанын пида қылғанларға –

Жарылқаўлы қуллар менен сәўбети бар.

 

Намаз, руўза, тәўбе сени оттан сақлар,

Әлем халқы сени сүйип, Ҳақтан тилер,

Қыяметте көрип сени олар таңлар,

Айтар, бунда саадаттың нышаны бар.

 

Ужмақ ишре төрт булақдур – билгил оны,

Бунда тәўбе қылған жанлар ишер оны,

Тәўбесизлер ол булақтан ишпес, лекин,

Олар ушын зәҳәр-заққым шербети бар.

 

Ҳәрким Ҳақтың қулы болса – Ҳаққа умтылсын,

Бара алған мәнзилине дейин барсын.

Қул Сулайман қәйтип бунда тура алар –

Пикри-зикри ишинде Ҳақ айбаты бар.

 

* * *

Ески-түски бөрким бар, сары-сарсық көрким бар,

Шайхым отынға жумсаса, бармасқа не ерким бар.

 

Тонымды отынға жыртып, денем суўықтан терлеп,

Ҳақ ышқын излер болсам – Хызыр-Илйас атам бар.

 

Көктен раҳмет жаўдырған, жерден гия өндирген,

Меҳир сүтин емдирген Хызыр-Илйас атам бар.

 

Келип дүзди ҳалқаны, излеп таппас халқ оны,

Тарийқаттың султаны – Хызыр-Илйас атам бар.

 

Келип ҳалқа дүзген, кими жылап, кими күлген,

Ҳәр нәрсени әўел билген Хызыр-Илйас атам бар.

 

Ким болса соған көринбес, иплас жерге жоламас,

Ҳақтан өзгеге белгисиз Хызыр-Илйас атам бар.

 

Қумда изин излеген, сыр сөзини сөзлеген,

Халқтан өзин гизнеген Хызыр-Илйас атам бар.

 

Қустай ҳаўада ушқан, теңизди ҳөл баспай кешкен,

Мәңги суўын ол ишкен – Хызыр-Илйас атам бар.

 

Қул Сулайман айтқаны, ишаратта бергени –

Көңиллердиң сандығы Хызыр-Илйас атам бар.

 

* * *

Болса қыяметтиң күни, сораса Қуда меннен,

Қылған әмеллериң қәне, билмем, ҳалым не болар.

Қул Сулайман, билдиң бул күн, ибадат ет түни-күн,

Деме өмирим узын, билмем, ҳалым не болар.

 

* * *

Ҳаққа әйле минәжат – сәҳәр ўақты болғанда,

Бал аңқыған ҳаўасын тат – сәҳәр ўақты болғанда.

 

Болса көңилде қәтер, қылғай саған Ҳақ нәзер,

Тәўбе қылғыл бийхабар сәҳәр ўақты болғанда.

 

Өмириң өтти – жуўмақ жоқ, неге жатырсаң ғапыл,

Егер мәртсең – бол ҳәзир сәҳәр ўақты болғанда.

 

Ашық сәҳәр турарлар, жаны-тәнин артарлар,

Ышқы отына күйерлер сәҳәр ўақты болғанда.

 

Ийман шамын жандыр сен, руўҳың суўға қандыр сен,

Муңлық зарын алғыл сен – сәҳәр ўақты болғанда.

 

Сәҳәр ўақтыдур саат, турғанға болғай рәҳәт,

Ашылар дәўлет-саадат сәҳәр ўақты болғанда.

 

Ҳәр дем күйер бул жаным, қуллықсыз жоқ дәрманым,

Ҳақ зикридур – дәрманым, сәҳәр ўақты болғанда.

 

Ҳәрким тилесе дийдар, ашық болып жүрер зар,

Ядын айтар бийдар сәҳәр ўақты болғанда.

 

Қул Сулайман сааты, зәрре ҳәм жоқдур тақаты,

Зикир жанның рәҳәти – сәҳәр ўақты болғанда.

 

* * *

Сениң дәртиң маған дәрманнан артық,

Саған қул болғаным султаннан артық.

Сениң ядыңды айтсам шөл ишинде –

Болар ол шөл маған бостаннан артық.

 

Сениң ядың кетсе егер тилимнен

Тәни-жаным болар ўайраннан артық.

Мениң хор болмағым өз ғәплетимнен,

Мәгер қылсаң нәзер иҳсаннан артық.

 

Әзийз, хор қылыўшы султан өзиңсең,

Мәрҳаматың ҳәмме рәңнен артық.

Ҳәр неден зыятдур ийман ҳәм Қуран,

Не болғай дүнйада ийманнан артық.

 

Мениң бул дәртимди ҳеш кимсе билмес,

Егер билсе – Ҳәким Луқманнан артық.

Бул яңлы әсий екен Қул Сулайман,

Ҳақтың инаяты бәринен артық.

 

ҲИКМЕТЛЕР

 

* * *

Нәпсим айтар, бул бес күнлик тириликте,

Бул дүнйада бағы-бостан дүзейин, дер.

Ол бостанда қәдем-қәдем қойып жүрип,

Жазы-гүзи түрли мийўе татайын, дер.

 

Руўҳым айтар, шәриаттың илимин билип,

Илим менен тарийқаттың жолын билип,

Сәҳәр ўақта оянбақты әдет қылып,

Он бес жастан қалмай намаз өтейин, дер.

 

* * *

Нәпсим айтар, сәдр жанында отырсам мен,

Түрли-түрли нәғметлерди келтирселер,

Жеп-ишип түн-күн қарын толтырсам мен,

Дастыққа бас қойып ҳәзде жатайын, дер.

 

Руўҳым айтар, түни-күни сәжде етип,

Ҳақ мәўлим рийзасын тилек етип,

Қул Сулайман ышқы атын ертлеп,

Өткен-кеткен еренлерге жетейин дер.

 

* * *

Түни-күни тынбайын таат қылғыл,

Мөмин болсаң мәсжидке қәдем қойғыл,

Ийман нуры сенде – шүкир қылғыл,

Қул болып, Ҳаққа қуллық қылмаспысаң?

 

Бул дүнйаны берди бизге көрмек ушын,

Тамуғты Ҳақ жаратты қорқпақ ушын,

Таатты тайынлады ужмақ ушын –

Таат қылып ужмақ мүлкин алмаспысаң?

 

* * *

Билиң, дослар, кимлер өтти, кимлер қалды,

Не боларын, не келерин билген бар ма?

Бунда қылған ислер онда соралажақ –

Сораў бермей қутылып қалған бар ма?

 

* * *

Қуллықсыз болмас екен дийдар,

Еңбексиз ер муратқа қашан жетер,

Сүңгиўир суўға кирип гәўҳар табар,

Мийнетсиз ғәзийнени тапқан бар ма?

 

* * *

Уйқыны ҳарам қылғыл узын түнде,

Малыңнан зәкәт бергил бул күн бунда,

Қыямет берер саған мурадыңды,

Ул-қызың илим алсын – бер устазға.

 

* * *

Қул Сулайман гәўҳар яңлы ҳикмет дүзди,

Әзийзлерге мақтаў айтып сөзлер жазды,

Узын түнди күнге жалғап тикке турды,

Дуўа оқып, рәўан ҳикмет айтқым келер.

 

ИМАМ АҒЗАМ ҚЫССАСЫ

 

Сөз мухтасар қылалы, сөз басына баралы,

Ядымызға алалы, өлмес бурын, деди-йа.

 

Бәни Адам урығы, пайғамбардың соңынан,

Бир ер шықты Куфадан – аты Нуғман еди-йа.

 

Жаратты ол Бийруўбар, жарылқар оны Жаббар,

Әбид еди өзи, аты Сабыт еди-йа.

 

Арқада суў бар еди, Сабыт тәҳәрәт алды,

Суў менен қызыл алма ағып барар еди-йа.

 

Сабыт алманы көрди, суўдан қолына алды,

Жартысын жеп еди, көңлинде ой болды-йа.

 

Неге жедим жартысын, тапсам еди ийесин,

Берсем еди баҳасын, дейип қорқып турды-йа.

 

Жартысын қолға алды, шар тәрепти қыдырды,

Жуўырып шарбағқа кирди, бир ер қарсы келди-йа.

 

Сәлем берди жигит, бул жигитти көрген соң

Қолындағы алманы бизики, деп алды-йа.

 

Бул алманы алыпсаң, бизден рухсат алмайсаң,

Ақыретте жазасын нақ берерсең, деди-йа.

 

Жигит айтты, келиппен, сизди излеп жүриппен,

Ақыретте көргеннен ҳәзир бергим, деди-йа.

 

Ол ер жигитти көрди, әбид екенин билди,

Бир қызы ҳәм бар еди, сәҳибжамал еди-йа.

 

Ол ер айтты, сөзим бар, үйимде бир қызым бар,

Усы қызымды алсаң, кеширейин, деди-йа.

 

Сөзлегели тили жоқ, көргели ҳәм көзи жоқ,

Аяғы ҳәм қолы жоқ, қызым бундай, деди-йа.

 

Бул қызымды алмасаң, мени разы қылмасаң,

Жарты алма жазасын сеннен алғым, деди-йа.

 

Алай десе қызыны, алып не қылсын оны,

Ярым алма жегеннен илаж таппай турды-йа.

 

Сөзлегели тили жоқ, болса көрер көзи жоқ,

Маған мүшкил болды, деп сөзин қабыл қылды-йа.

 

Сөзин қабыл қылмасам, бул қызыны алмасам,

Ақыретте жазасын не қыларман, деди-йа.

 

Ҳәр не болса болайын, бул қызыны алайын,

Ақырет азабынан қутылайын, деди-йа.

 

Қабыл қылды сөзини, алар болды қызыны,

Қыяметтиң жазасын бунда тартай, деди-йа.

 

Хошўақ болды атасы, разы болды анасы,

Тойлар қылып, некеси ол саатта болды-йа.

 

Ҳаяллар ҳәм жыйылды, үйге төсек салдылар,

Қызды алып келдилер, оны жигит көрди-йа.

 

Көрип оны сескенди, қашып тысқары шықты,

Өзге қызды келтирип, мазақ қыларсыз, деди-йа.

 

Айтар жигит, нетерсиз, бизди мазақ етерсиз,

Бизге деген қызыңыз бул емесдур, деди-йа.

 

Ҳаяллар көп келдилер, ўаҳаҳалап күлдилер,

Усы еди қызымыз, бизге инан, деди-йа.

 

Аўзы десең аўзы бар, көзи десең көзи бар,

Аят-ҳәдис сөзи бар, бундай еди, деди-йа.

 

Жигит көрди қызыны, терис бурды жүзини,

Ялғаншыдур атасы, қызды алмам, деди-йа.

 

Келди қыздың атасы, жоқдур сөзим қәтеси,

Ата менен анасы күлип үзир қылды-йа.

 

Тили жоқдур дегеним – пасық сөзди айтпады,

Ҳақ ядыны қоймайды тилден мудам, деди-йа.

 

Көзи жоқдур дегеним – нәмәҳремди көрмеди,

Хаты Қураннан өзгеге нәзер салмас, деди-йа.

 

Аяғы жоқ дегеним – жаман иске жүрмеди,

Есит енди бул сөзди, әй перзентим, деди-йа.

 

Жигит бул сөзди еситти, сырды көңлинде тутты,

Бул сөз жигит көңлинде жүдә мақул болды-йа.

 

Жигит қызға қосылды, жипек болып есилди,

Көңиллери ашылып, бағда шәмен болды-йа.

 

Неше күнлер өтипдур, қыз ҳәмиле болыпдур,

Ишиндеги ҳәмилеси бир ер уғлан еди-йа.

 

Уғланға той қылдылар, көп халайық келдилер,

Бул уғланның атыны онда Нуғман қойды-йа.

 

Уғлан алты жасады, оны мектепке берди,

Ҳәр күни ол молласынан оқып келер еди-йа.

 

Бир патша бар еди, усы шәҳәрде еди,

Патша бир күн ханымын жаман мазақ қылды-йа.

 

Ҳәзил менен сөз айтты – аўыр тийди ҳәзили,

Ханым айтты патшаға, сен дозақый, деди-йа.

 

Патша айтты, не дедиң, сөзди билмей сөйледиң,

Мен дозақый болсам, онда сен талақ бол, деди-йа.

 

Айтып болып өкинди, моллаларды жыйдырды,

Үш күн мәўлет – рәўаят табасызлар, деди-йа.

 

Бәрше алым жыйылды, китап ашып үңилди,

Рәўаят табалмай, бәри жылар еди-йа.

 

Нуғман устаздан сорады, неге жыларсыз, деди,

Молла айтты, әй уғлан, тыныш отыр, деди-йа.

 

Уғлан және сорады, неге айтпайсыз, деди,

Үш күн болды пәрийшан боладурсыз, деди-йа.

 

Ханым ханға айтыпдур, дозақыйсаң сен, депдур,

Мен дозақый болсам, онда сен талақ бол, деди-йа.

 

Уғлан айтты, жыламаң, мени ханға апарың,

Усы сөздиң жуўабын мен берермен, деди-йа.

 

Молла айтты, барайын, алымларға айтайын,

Бул сөзиңди алымлар хош көрерлер, деди-йа.

 

Жәми алым жыйналып, қушақ жайды уғланға –

Бул баланың ақылы дәўлет болғай, деди-йа.

 

Бул уғланды алдылар, алып ханға бардылар,

Алымларға хан айтты, таптыңыз ба, деди-йа.

 

Бул уғланды, патшамыз, сизге алып келиппиз,

Усы уғлан «рәўаят мен беремен», деди-йа.

 

Патша тахтында отырды, киши уғланды көрди,

Хан айтты, әй жас уғлан, жуўап бергил, деди-йа.

 

Айтты уғлан ол заман, тахтыңды бизге бер, деди,

Тахт үстинде отырып, жуўап бергим, деди-йа.

 

Патша түсти тахтынан, ол уғланды миндирди,

Мәселесин сорады, жуўап бергил, деди-йа.

 

Қорққанбысыз Тәңирден, жаман гүна ислерден,

Қайтқанбысыз райдан, дейип уғлан сор(а)ды-йа.

 

Патша айтты, әй ботам, бар еди мениң атам,

Атамның ҳәм қасында бир қызы бар еди-йа.

 

Атам өлип кеткен соң, бардым бир кеше оған,

Ол қыз айтты, әй патша, бул ис болмас, деди-йа.

 

Ол кеше оған бардым, қаттыға мейил қылдым,

Лекин сонда райымнан қайтып едим, деди-йа.

 

«Ўан-назиат» оқыды, мәнисини билдирди,

Ҳәптийекти қойнынан алып ғана келди-йа.

 

Сен – дозақый емессең, ханым ҳәм талақ емес,

Бул аяттың мәниси бундай болар, деди-йа.

 

Топар-топар алымлар, хан қасында мәҳремлер,

Бар жыйылған халайық ҳайран болып қалды-йа.

 

Усы уғлан ер болар, ел ишинде бир болар,

Алты жасар уғланды ағзам болсын, деди-йа.

 

Рәўаятын билдирди, халқтың көңлин тындырды,

Имам Ағзам атлары усы жерде болды-йа.

 

Анасына бардылар, сүйиншилер алдылар,

Алты жасар улыңыз ағзам болды, деди-йа.

 

Жуўап берди анасы, еситиңлер, дедилер,

Мениң уғлым үш жасында ағзам болды, деди-йа.

 

Суўдан алманы алды, бийрухсат оны жеди,

Жарты алма кесири алты жылда кетти-йа.

 

Ҳақ пәрманын тутыңлар, ҳарам-шубҳа жемеңлер,

Киси малын алмаңлар, деп ўәсият етти-йа.

 

Түсиниклер:

Ужмақ, бейиш – мусылманлардың түсиниги бойынша ол дүнйада гүнасызлардың баратуғын жери, тамуғ, дозақ, жәҳәннем – гүналылардың барар жери.

Ҳақ, Қуда, Тәңири, Илаҳ, Мәўли, Бийруўбар, Жаббар, Қәдир, Ғаффар, Изим, Раҳман, Рәҳим, Раҳмет – булар барлығы дүнйаны жаратқан Алла тааланың атлары.

Ислам мифологиясында Хызыр ҳәм Илйас – булар қыямет күнине шекем тири болатуғын пайғамбарлар. Хызыр суўға батып атырғанларға, Илйас шөллерде адасып жүргенлерге жәрдем береди, деп түсинилген. Айырым аңызларда бул образлар бириктирилип, Хызыр- Илйас түринде бериледи.

Халқ – бенделер, халық – жаратыўшы, ҳалқа – суўфылар дөгереги.

Иҳсан – Қуданың бендесине жақсылығы.

Сәдр – басшы деген мәниде.

Алты жасар Нуғман еки мәселени шешип бериўи керек еди – бириншиден, патшаның дозақый (жәҳәннемий) болмаслығын дәлиллеп бериўи керек еди, екиншиден, патшаның ҳаялына берген талағын бийкарлаўы керек еди. Бул мәселени шешиўде ол Қуранның 79-санлы «Ўан-назиат» («Жан алыўшы периштелерге ант») сүресиндеги «Пәрўардигардың алдында турыўынан қорққан ҳәм нәпсин ҳаўайы ҳәўеслерден тыйған бендеге жәннет жай болады» (40-41-аятлар) деген сөзлерге сүйенип, бурын өзин жаман истен тыйған патша дозаққа түспейди, деп түсиник береди ҳәм патшаның ҳаялына берген талағын бийкарлайды.

Нуғманның Имам Ағзам атын алыўы – бул жерде имам сөзи диндарлардың намаз ўақтында баслаўшысы мәниси бойынша Уллы Имам дегенди аңлатады, егер оның әкеси Сабыт баяғыда жарты алманы рухсатсыз жемегенинде еди, ол үш жасында Имам Ағзам болып ат көтерер еди, сол жарты алманың кәсапаты баланың алты жасына дейин келди ҳәм ол ҳәзир шешиўи қыйын мәселени шешип, ол гүнадан арылып, елге танылды.

 

Сағынбай Ибрагимов аўдармалары ҳәм түсиниклери.

 

Add comment


Security code
Refresh