ЖАҢА ҚЫЗАРЫП АТЫРҒАН ЖИГИЛДИК ЖИЙДЕЛЕР
24.02.2019 00:25

Жәмийла менен мүнәсибетлеримиз Бессары аўылының пахтасын таўысып, Аралбай аўылына көшкенимизден соң қайта басланды. Мен бул күнлери Гулжәўҳар деген қызды сөйлетип жүр едим.

– Қарамайсыз, менсинбейсиз, хабарласпайсыз, – деди ол қасынан өтип баратырғанымда.

Мен тоқтадым. Ол бир өзи, ярым фартук пахтасының үстинде жайғасып отыр еди. – Пахта тере алмай отырман, – деди ол, – аллергиям шығып кетти.

– Аллергияң қандай нәрсеге?

– Билмеймен.

– Аллергия қандай да бир нәрсеге болады. Биреўлерде пәрге, биреўлерде гүлдиң шаңына...

– Қәйдем... Улыўма аллергиям бар. Дәрим бар еди. Алып шықпаппан.

– Қалаға барып-турған адамларға айтып жиберсек, әкелип береди.

– Буйерде дәри жеген менен де пайдасы жоқ-аў. Үйге қайтқым келип жүр. Улыўма мен пахта атызда жүрмеўим керек. Сонда аллергия да, басқасы да кетеди.

– Онда мениң қолымнан ҳеш нәрсе келмейди.

– Пахта терип бериң-дә...

– Жән-жағыңа қара. Қандай ғошшақ жигитлер жүрипти. Сен бундай нәрсени соларға айтыўың керек.

– Олардың барлығы бәнт.

– Шаққан болыўың керек еди, – деп қасынан өтип кеттим.

Кеште мен жатырған фермердиң үйине Нурқасым деген жигит «қызлар сизди палаўқабақ мантыға шақырып атыр» деп келди.

Екеўимиз түнлетип бардық. Жәмийла жасы өзи менен қатар Гүлистан деген ертерек турмысқа шыққан еки жасар қызы бар келиншек пенен туратуғын еди.

Жәмийла фотоалбом алып келген екен. Манты писемен дегенше қасымда отырып, дослары менен түскен сүўретлерин көрсетти. Мен дыққатымды тартқан төрт сүўретти бөлип алып, бирге сүўретке түскен дос қызларына минезлеме бериўин сорадым.

– Мынаў – барып турған сырғыя қыз, – деди.

– Мына қыз – болады. Әпиўайы.

– Мына қыз турмысқа шығып кетти. Ҳәзир бөпеси бар. Бирақ еле тойын берген жоқ. Күйеўи Қазақстанда талап ислеп жүрипти, сол пул алып келсе, тойын береди.

– Мына қыздың сүўретин көргим келмейди. Жыртып таслайын ба.

– Ҳе, жигитиңди тартып алды ма?

– Аўа.

– Ҳеш гәп. Ҳеш ўақытта саған қарамай кеткен баланың изинен жуўырма. Ол саған ылайық емес болғаны.

Ол гәп қоспады.

– Усылардың ишинде ең жақын достыңның сүўрети бар ма? Барлық сырыңды айта алатуғын? Сондай достың бар ма?

– Барлық сырымды исенип айта алатуғын достым жоқ. Себеби, достыңның да досты бар. Көп рет аўзым писти. Мен биреўге исенип айтқан гәпимди кейнинен үшинши биреўден есите беремен. Сөйтип ҳеш кимге исенип сыр айтпайтуғын болдым. Бирақ, мына қызға көп нәрселерди айтаман, – деп бир бир қыздың сүўретин көрсетти.

– Яқшы. Сен онда дәслепки муҳаббатың туўралы айтып бер.

Ол бирден күлип жиберди.

– Ол не деген?

– Усы бала пенен бирге жасамасам, маған дүнйа қараңғы, маған жасаўдың кереги жоқ деп аспанға балта ылақтырасаң – соны муҳаббат деп айтады.

Ол ойланып қалды.

– Менде ондай болмады. Унаған, сөйлескен баллар болды. Ҳәзир де сөйлесип жүрген жигитим бар. Бирақ, сиз айтқандай болып көрмедим.

– Онда ол баллар әззи баллар екен. Сени оята алмаған. – Ол күле берди.

Ертеңине бирге пахта терип жүргенде, ол негедур Гүлистан туўралы гәп баслады. Гүлистан Нурқасымның басын айналдырып жүр, деди, пахтадан соң туўры үйиңе апарсаң – тийемен, дейди, қызым менен алыўға қайылсаң ба, дейди, ана аўыш қайылман, дейди, екеўиниң де еси жоқ...

Гүлистан күйеўиме ишим жылымайды, дейди, көп ишеди, табысын үйге әкелмейди, дейди. Соңғы үш айда төркинине барып отырған, пахтаға шығардың алдында ғана ериниң үйине қайтып барған екен. Мен Гүлистанға ондай қылмаўың керек еди, деп айттым, деди Жәмийла, қасымда пахта терип киятырып, ондай қылып өшегисе бермеў керек, хожалық болғаннан соң бир адам пәсине қайтыўы керек, сен-ақ пәсиңе қайт, дедим...

Гүлистан өзиниң турмысқа шығыў тарийхын бурын маған да айтып берип еди. Мектепти тамамлағаннан, еле бийшара қыз болып ояқ-буяғына көз ашып қарай алмай атырып, өзи менен бирге оқыған қурдасының жигит ағасы алып қашып үйленеди. Ол қурдас қызы туўма майып екен. Гүлистан мектепке бирге барып-қайтып, сол үйдиң бир қызындай болып, удайы жәрдемлесип жүрген. Ол қурдасының үйинде Гүлистанның үстинде ойласық болған, буны сол нәренжан қызға қарап жүреди, деген нийет пенен келинликке таңлаған...

Ал түстен кейин Жәмийла тағы Гүлистан темасын баслады. Гүлистан үйине қайтқысы келип жүр, қызымды сағындым деп айтады, мен, өлим, өтирикти айтпа, сен күйеўиңди сағынғансаң, деп күлемен дейди. Жигит керек болып зорға жүр, бийшара. Сол ғой ақырында Нурқасымға аўыз салып атырғаны. Нурқасым да түсинбей ме, дәрпенбейди, кеште келип алып кетсе болады ғой. Яқ, бир ети өлип қалған адам. Гүлистан саған айналады, айналдырып алсаң болады...

Кеште үйине барғанымда ол әйўанда флягтан шайнигине суў қуйып алып атырған екен. Мени көрип, бирақ, маған туўрылап қарамай, келемишлеген әҳәң менен, бирден «Гүлистанға келдиң бе» деди. «Яқ, саған келдим» дедим. Ол шақалақлап күлип жиберди де, ишке мирәт етти.

Мен пахтаның пақаллары жырып кеткен бармағымды таңдырыўға келип едим. Күндиз оған қолымды көрсеткенимде, кеште үйге кел, мен бир қысым дәри-дәрмақ алып шығып едим, ишинде не барын да билмеймен, деп еди. Ампициллин бар екен. Соны езип, вазелинге араластырып, бармағыма жағып, енди усыны таң, дедим. Қайшысы бинтти қыймайтуғын топыр болып шықты. Мен қалтамнан қәлемниң ушын шығаратуғын шаққымды шығарып бердим. Сийлени қыйып атырып «мына шаққың бизики болды» деди. Соңынан сол шаққыны түнде бирге жүргенимизде «сениң саўғаң» деп шыртылдатып жүзин шығарып-қайтарып ойнап жүретуғын болды.

Буннан соңғы үш күн даўамында мен Карина, Сулыўхан, Меҳрийбан, Мәлийка, Айнураларды сөйлетиў менен әўере болдым. Жәмийла менен дусласып қалғанда «қалай-қалай»дан арыға бармадық. Қайтыўға төрт күн қалғанда ол пахта терип атырған жериме өзи келди.

– Сизге бир нәрсе айтайын ба?

– Айт.

– Гүлистанның сизде кеўли бар. Айналдырып алсаңыз болады.

– Мениң кеўлим жоқ ғой онда.

– Басқа сиз сөйлесип жүрген қызлардың бәринде кеўлиңиз барма онда?

– Гүлистан менен мен сөйлесип көрдим. Ол туўралы менде толық информация бар. Басқа қызларға келетуғын болсақ – маған олардың түсиник дүнйасын билиў қызық. Мениң ушын сизлер маған бийтаныс дүнйаның адамларысыз. Мен оларды сөйлетемен, олар ҳеш ойланып көрмеген нәрселери туўралы ойланыўға мәжбүрлеймен...

Маған усы процесс қызық. Мәселен, Нәжим Дәўқараевтың «Интернатта» деген гүрриңин ярым саатта оқып шығыўға болады. Бирақ бул қызлар бундай мәдений қубылыслар дүнйасында жасаўға әдетленбеген. Халықта «асқынласаң әўлийени арала, қапа болсаң ағын суўды жағала» деген нақыл бар. Яғный ҳәр қандай нәрсениң сениң ҳәзирги ис-ҳәрекетлериңди сайбағыслай алатуғын соңғы өлшемлерин билиўиң керек. Бул дүнйаның алдамшы қызықлары көзин байлап таслаған адам әўлийеде бул жерге ҳеш нәрсе алып келе алмайтуғынын аңлап, ислеп атырған ислериниң намақул жерлерин түсиниўи итимал. Тағы да өтип кететуғын нәрселерге байланып, қандай да бир қурдымнан шығалмай атырған адам адам, ағын суўдың бойында барлық нәрсениң өзгеретуғынлығын түсинсе керек... Бәрҳа қапалықта жасаў мүмкин емес, тири тирилигин етиўи керек, өлген қайтып келмейди, жойтылған табылмайды, бузылған қуралмайды, сынған пүтинленбейди... Бул әдебий шығармалар да маған усы мәниде керек. Мен бул китапларды оқыған-оқымағанларын сорағанда олардың ишки дүнйасының усындай соңғы өлшемлери не екенлигин билиўге қызығаман... Наәдил заманда әдиллик талап етемен деп, зордың таяғынан жығылған Турымбеттиң қоллары дир-дир қалтырап, көзинен бир тамшы жас шығарыўға ғана дәрманы келип, баласы Төреш пенен ырзаласқаны, қостары Улбосынға да бир нәрсе айтқысы келип, оны да айта алмай, шаңарақтың гүлдиреўишинен аўып баратырған батар күнниң сәўлеси менен бирге көзин жумып, келмес жолға сапар шеккен сүўрети...

Еки бала менен жесир қалған ҳаялдың буннан соңғы азаплы күнкөриси, «не де болса қалаға барайын, көптиң жыйналған кентли жери ғо» деп Қоңыратқа киятырған Улбосынның еки баласы менен түйениң көзиндей тарының зағарасын бир-бир үзип алып жеп жүрек жалғап, гүздиң даўыллы-жаўынлы түнинде, путаның түбин қазып, зирдек қағып, тула-бойлары музкесек болып, еки баласын қолтығына қысып, үстине гөне көрпесин жамылып букшийип отырғаны... «Қудай таала неге бизиң көз жасымызды көрмейди», деп налыс қылып, өксип-өксип жылап отырған ғәрип ҳаял...

– Мениң менен де сөйлестиңиз. Меннен қандай информация алдыңыз?

– Сен өмириңди жаңа баслап атырған қызсаң. Өмирдиң барлық қызығы-қуўанышы, азабы-машақаты еле алдыңда.

– Сиз мени өмирде ҳеш қыйыншылық көрмеген қыз деп ойлайсыз ба?

– Соған жақын... Сен үйде өсетуғын гүлге усайсаң. Қытай розасы сыяқлы...

– Сыртқы көринисиме қарамаң... Бизиң хожалықтың ҳәр түрли ўақытлары болды. Папамның кәсиби инженер-қурылысшы, бурын бир қурылыс мәкемесиниң баслығы еди. Соңынан ол мәкеме жабылды. Папам жоралары менен қосылып бизнеске араласты. Бизнеси жақсы баратыр еди. Бир себеплерге бола қатты аўырды. Ташкентте, Нөкисте төрт жерде жайымыз, еки джип машинамыз бар еди. Папамды емлеў ушын, үйдеги қәрежетлер таўсылғаннан соң, жайларды-машиналарды саттық. Қудайға шүкир, ҳәзир папам тәўир болып кетти. Қайталдан бизнесине араласты. Бирақ жүреги аўырады. Бурынғыдай болмаған менен, әдеўир өзлеримизди тиклеп алдық. Ишим-жемге зар емеспиз...

– Неше жан турасыз үйде?

– Папам, мамам, мен, иним ҳәм сиңлим бар.

– Мен сениң орталығыңды билгим келеди. Өзиңниң досларыңның кәсиплери не... Қандай адамлар менен қатнасасыз. Кеште бәриңиз үйде жыйналғанда не туўралы сөйлесесиз...

– Бизиң үйде гәп тек пул туўралы болады. Пәленшедеги пулды алдың ба, төленшеге төлен мың бериў керек еди... соған усаған гәплер.

– Телевизордан не көресең? Спутник антеннаңыз бар ма?

– Ҳәмме қызлардан усы нәрселерди сорайсыз ба?

– Гәптиң рети келсе сорай беремен. Ал, яқшы, басқа нәрсени айт, сен тап усының изине ерсем хор болмайман деп әрман ететуғын жигитиңди қандай деп көз алдыңа келтиресең?

– Бир жигит көп ўақыт изиме түсип жүрди. Ол да қурылыс бизнесинде, папамды таныйды, жумыс пенен үйге келип турады. Негедур оны жақсы көре алмадым. Ол маған өзиниң муҳаббат тарийхын айтып берди. Ол Ташкентте оқып жүргенде Гүлмийра деген қызды жақсы көрип қалады. Қызға оны жақсы көретуғынын айталмай көп жүреди. Бир күни арақ ишип барып, ол қызға кеўлин билдиреди. Қыз ҳеш нәрсе демейди. Ол бәрибир дәмеленип жүре береди. Соннан бир күнлери практикаға шығып кетеди, Нөкисте еки-үш ай болып Ташкентке қайтып барса, қыздың емлеўханада жатырғанын еситеди. Қыз туберкулез жуқтырып алған – аязлаған шығарман деп жүре береди, өтлестирип алған екен.

Жигит емлеўханаға барып қызды көреди, тәўир болып кетесең, мен сени аламан дейди... Бирақ қыз тәўир болмайды. Сол аўырыўынан көп узамай қайтыс болады. Усы тарийхты ол маған үш-төрт мәртебе айтып берди. Ол маған сен Гүлмийраға қатты усайсаң, дейтуғын еди... Сол себепли ме, билмеймен, әйтеўир оны көргим келмей қалды, көзине түспейин деп оны алыстан көрсем бурылып кететуғын болдым. Бир күнлери оның үйленгенин еситтим. Ҳәзир балалы да болды.

Мен бул ўақыяға түсиник бере алмадым.

– Ең жақын достыма айтпайтуғын сырларымды саған айттым, – деди ол.

Бул сырлары шаңарағындағы қатнасықлар туўралы еди. Оның ушын бул нәрселер үлкен проблемалар еди.

Бул сырлары және оның он тоғыз жасы ишинде сөйлескен жигитлери туўралы еди. Олардың да аса бир қызығы жоқ еди.

Гүлистан туўралы гәплер де бир бәне еди...

– Гүлистанды ақылсыз деп ойлайсыз ба?

– Яқ.

– Онда неге менсинбейсиз? Оқымағаны ушын ба? Өзиңизге тең санамайсыз ба? Ҳәзир жигирма бесте болғаныңызда – Гүлистанға үйленермедиңиз?

Ертеңине Гүлистан темасын умытты. Қайтатуғын күнимизге үш күн қалып еди – бул күнлери бәрқулла бирге жүрдик.

Азанда ол қасыма келип бир еркелик пенен «кийим алмастырып кийип жүрейик» деди.

– Ондай да мода бар ма?

– Бурын болмаса енди өзлеримиз болдырамыз. Мен сизиң пиджагыңызды кийип жүремен, сиз мениң шарфымды мойныңызға байлап жүресиз.

– Мойнымда шарфым менен қалай пахта теремен?

– Онда белиңизге байлап жүресиз. Сизиң «сениң сөзиң сынғанша, шайтанның мойны сынсын» дейтуғыныңыз қаяқта?

Бул шәддес қыздың айтқанына келисиўге туўра келди.

– Сизде жас ўақтыңызда өзиңизден үлкен ҳаялды жақсы көрген ўақыя болды ма? – деп сорады ол қатар пахта терип киятырып.

– Болды. Бирақ, мен оларды саған айта алмайман.

– Мәйли. Мен тек болған-болмағанын билежақ едим.

Олар аўылдың арғы басында туратуғын еди – пахта атызға мен болып атырған үйдиң қасынан өтеди. Мен азанда үйден шығып жаптың көпиринде (аўыл жап пенен қатар түскен асфалт жолды бойлап узын-шубай жайласқан) оны күтип тураман. Сол жерден бирге атызға кетемиз. Жол бойы ол «мен сизге бир секрет айтаман» дейди (бул гәпти ол еки-үш мәртебе айтты). Бирақ сол сырын айтпай-ақ қойды. Атызға барғанымыздан соң, бағанағы айтаман дегениңди айт десем, бүгин емес, және бирде айтаман, дейди. Шамасы, азанда мени көрген ўақытта қандай да бир нәрсени айтыўға оқталады, соңынан бул нәрсени маған айтыўдың зәрүрлиги жоқ екенин түсинип қалады, арамыздағы қандай да бир гармонияны бузып алыўдан қорқады...

Бул қыз бенен кеўиллеримиздеги қандай да бир жақынлық бир-биримизди излетип, бир-биримиздиң нәпесимизди сезетуғын жақынлықта бас түйистирип жүрген саатларда ҳәм күнлерде мен не сезип ҳәм не туйынып жасадым... Оның кеўлинде не сезимлер бар еди. Ол бизиң арамыздағы мүнәсибетлерди қалай қабыллады – қалай өзине түсиндирди ҳәм талқыйын етти. Мен буны аңлай алмадым.

Мен ҳеш бир мәселеде оның пикирин өзгертиўге, оның алдында ақылгөйсиниўге умтылмадым. Мен тек сабыр-тақатлы тыңлаўшы ғана едим. Ол өз өмирин өз ақылы менен өз орталығында жасаўы керек.

Еки мәрте Нурқасым екеўимиз оларға баратырғанымызда, Гүлистан екеўи алдымыздан шықты. Бизлер бара қоймағанға өзлери киятырған екен. Изимизге қайтамыз. Ол билегимнен алады. Қосық айт, деймен. Қосық айтатуғын даўысым жоқ, дейди. Банзаларда қандай қосықларды айтасыз. Ҳәр түрли. Ҳәр ким не билгенин айта береди. Мысалы ушын... Ол отырыспаларының қосықларынан биреўиниң басын, және биреўиниң аяғын айтып берди. Келиспеген гәплер. Дени саў адамлар бир-бирине бундай гәплерди айтпаўы керек. Эстетикалық талғам деген нәрсе бул қосықларда түнеп те шықпаған...

Көбинесе ҒM-радиодан еситкен қосықларын ыңылдап жүреди.

– Мен усы ўаққа шекем бундай болып түнде еркек адам менен жүрип көрмеп едим, – деди ол усындай түнги жүрислеримиздиң биринде. – Биринши рет сизиң менен жүриппен. Бирақ басқа адамға сизге исенгендей исене алмасам керек. Егер жасымыз қатар болғанда, мен сизден айрылмас едим.

Оның бул ҳақ кеўлине мен ҳеш нәрсе айта алмас едим.

– Сиз адам өзин басқарып билиўи керек, дейсиз. Ал, сиз қандай да бир нәрсени қатты қәлеп турсыз, бирақ ол нәрсени ислеў керек емеслигин билесиз, сиз өзиңизди тоқтата аласыз ба? Оған кейнинен өкинбейсиз бе?

– Мен эмоцияның адамыман, – деп жуўап бердим оған. – Барлық ўақытта еркиме күшим жетип жасап киятырман, деп айта алмайман. Өмиримде сезимниң жетегинде кеткен ўақытларым көп болды. Себеби, бундай пайтлары адамның ақыл тәрепи өшип қалады, сезим бийлеп кетеди. Бирақ, мен өзимди өмирим ушын керек нәрселерге мәжбүрлей аламан.

– Еки жылдан елиўге шығасыз. Той бересиз бе?

– Яқ. Мен улыўма туўылған күнлеримди белгилемеймен.

– Не ушын?

– Үрдис етпегенмен.

– Ана сизди меннен қызғанатуғын қатынлардың байлары бар ма?

– Жоқ. Үшеўи де ажырасқан.

– Неге олар менен сөйлеспейсиз?

– Мен оларды жек көремен.

– Жек көргендей не қылды олар сизге?

– Ҳеш нәрсе қылғанлары жоқ. Просто так. У нас с ними противоположные взгляды на жизнь.

– Они неприятные женщины. Вы согласитесь со мной?

– Вполне.

Дене жақынлығымыз усы оның түндеги билегимнен услап жүргенлеринен тереңлеспеди. Мен оның бетин ашып жиберетуғын гәплерге ҳәм ҳәрекетлерге бара алмадым. Ақкөзлик пенен ҳәрекет ететуғын пайтлар болды. Мен кеўлимдеги гүлге қонып турған гүбелекти үркитип алатуғындай бир туйғыдан үстем келе алмадым.

Қайтатуғын күнимиз, Нөкистен бизлерди алып кететуғын машинаны күтип, жолда жигилдик жийделердиң қасында көп жүрдик, сентябрдиң ақыры, қыраў түсиўине узақ, жигилдиклер жаңа қызарып атыр еди, сонда да бир-еки ағаштың қуяшқа қараған жағынан пискен шақаларды таўып, үзип алып берип жүрдим.

– Нөкисте тағы ушырасамыз ба екен? – деп сорады ол.

– Ушыраспасақ керек, – деп жуўап бердим мен.

– Неге ондай деп ойлайсыз?

– Маған сондай болып туйылады.

– Мениңше, ушырасамыз, бирақ, усы күнлергидей болып сөйлесе алмайтуғын шығармыз.

 

2004

 

Add comment


Security code
Refresh