«ДҮНЙАҒА КӨП КЕЛМЕС ГӨЗЗАЛ ИНСАНЛАР»
23.02.2019 23:58

Ҳәзир мен топырағын басып жүрген бул әтираптан қарақалпақтың атын көтерген жигитлер шыққан. Аллаяр Досназаров, Ибрайым Бекимбетов, Қасым Әўезов...

Мен бул адамлардың өмир жолларын қыялымда жанландыра отырып, олардың Л. Н. Гумилев сыпатлаған пассионарийлар екенлигин көремен. Бул биреўи жалаңаяқ бузаў бағып жүрген жеринен мәрдикарға барып көзи ашылған, және биреўи рабфактан саўат ашқан отыздың ояқ-буяғындағы жаслардың сол совет ҳүкимети орнап атырған дәўирдеги халқының атын сақлап қаламан деп жуўырған белсендилиги болмағанда, бүгинлиги қарақалпақ миллетиниң аты-заты болмас еди.

Бул тарийхтың нызамлы дәўири еди. Аллаяр Досназаров яки Ибрайым Бекимбетовтың еркинен бийғәрез, болшевиклер ҳәкимияты Әмиўдәрйаның төменинде орнар еди. Бирақ усы адамлар усы дәўирде жертөледен шығып, Россиядан келген жаңа ҳәкимияттың ылайықлы белсендилери болды ҳәм халқын жаңа раўажланыў жолына алып шықты. Ҳәрқандай идеологиялық тенденциялардан бийғәрез, мен оларды усы таңлаған тәғдири ҳәм атқарған хызмети ушын улығлайман.

Олардың бойындағы толып-тасып турған энергиядан бүгинги мен усы қатарларды жазыўыма имканият берген жаңа мәденият дүнйаға келди...

ХХ әсирдиң 20–30-жыллары қарақалпақ халқының тәғдиринде бурылыс пункти болды – мени бул бурылысқа өмири дус келген ҳәм өз хызмети менен дурыс жуўап бере алған, бул тарийх талабына ылайық ис ете алған адамлардың пассионарлық энергияны – жедел ҳәм жигерди – қайдан алғанлығы қызықтырды. Бул биопсихологиялық феноменди түсиниў арқалы мен өмиримди мазмунлырақ жасай алатуғындайман.

Он тоғызыншы әсирдиң аяғында француз географы ҳәм елтаныўшысы Элизе Реклю бир неше әўладлардан соң ашаршылық ҳәм эпидемиялардан жоқ болып кетеди, деп шамалаған бул өмирге интасы сөнген болып көринген қәўимде усы 20–30-жыллары үлкен энергетикалық вулкан атылды деўге болады – бул жансебиллер қайтып бул халықтың тәғдиринде тәкирарланбаў ушын бир мәрте дүнйаға келип-кеткендей…

«Саўаты аз болса да, ҳүкиметтиң сиясатын армия қатарында жүрип түсинген, қызыў қанлы, жеделли, жигерли, шақмақ тастай, шаққан, толқып сөйлейтуғын, мәселени тез шешетуғын шешен адам еди» деп баҳа береди Аллаяр Досназаровқа оны көрген адамлар.

Бул қәсийетлерди – жедел ҳәм омыраўды – Досназаровтың зәңгилеслериниң барлығында да анаў яки мынаў дәрежеде көремиз – биреўлеринде бул пассионарлық энергия қызыўқанлылық пенен қарысқан болса, екиншилеринде сабырлылық пенен уғрасып келген еди…

Егеделери Ораз Ерманов қатарлы жигит ағалары болған, қалғанлары отыздың әтирапындағы бул әўлад халқы алдындағы уллы миссияны инабат пенен атқарып шықты.

Сол дәўирдиң дәрежесине сай билимге ийе болмаған (айтайық, философ Ильин яки социолог Сорокин сыяқлы), бул жоқарыдан орнатылған сиясий дүзимниң дүнйа сиясатшылығындағы орны ҳәм баҳасы туўралы түсиникке ийе емес олар, өз халқы ушын алтернатив раўажланыў жолын ойлағандай ҳәм излегендей имканиятқа ийе болмады, оларға бул қызыл империяның қурамында өз миллетиниң орнын белгилеў мәселесинде де ҳеш ким сабақ бермеди, олар бул сиясат дурыс я бурыс деп отырмады, үстиңе таў қуласа қабыл етпей илажың жоқ, бул ҳәкимият ең бир әпиўайы нәрсе – күнде бешатар асынған баспашылар барыңды талап, қарсыласқаныңды өлтирип, қызыңды-қарындасыңды ат алдына өңгерип кететуғын бийбастақлықтан ҳәм шарасызлықтан қутқарғанының өзи ушын-ақ қабыллаўға турар еди.

Олар мениң халқым ҳеш кимнен кем болмаўы керек, деген бир патриотлық сезимниң ҳәўири менен бул бийиклерди алды.

Тарийхый шанс берилген ўақытта усы жигерли-жеделли жигитлер майданға жуўырып шықты ҳәм жүреклериндеги жанып турған от өзлерин өртеп питкенше өрге-ыққа сыймай ҳалласлап, пидайылық ҳәрекет пенен жасады.

Пассионарлық энергия ҳәм амбициялардың гүресин жақсылық ҳәм жаманлық позициясынан баҳалап болмайды. Бул әдалатқа да, жаўызлыққа да бирдей тамызық болатуғын тәбияттың адамлардың биохимиялық уйтқысына қосқан бийтәреп энергиясы.

Өзиниң мақсети жолында миллионлардың дастығын қуртқан Сталин де паранойясы менен бирге пассионарий еди.

Бул энергетикалық бурқасында пассионарийлар бирин-бири аяўсыз өлимге жоллады – таўдың басында атылған вулкан төменге жетип суўыған күлге айналғанша жолын өртеп барады.

Жәллатлардың арасында да, қурбанлардың арасында да бир бояў менен сүўретин шығарып болмас адамлар бар – мен бүгин бул әўладтың бир де бир ўәкилин ҳеш нәрседе айыплай алмайман: кеше жертөледен шыққан саҳрайылар бул болшевистлик қыян-кести қырғынның дигирманына түсип қалған ойыншықлар еди.

Аллаяр Досназаровтың ҳаялы Зәҳийра ерин былай сүўретлеген.

«Ол кисиниң еки жақсы қәсийети бар еди. Ол дүнйа жыйнаўға қызықпады. Екинши бир жақсы қәсийети: ол күтә ақкөкирек адам болып, өзиниң қуўанышын да, қайғысын да досларына жасырмай айта беретуғын еди».

Қаллы Айымбетовтың гүўалық бериўинше, Аллаяр Досназаров Ташкентте, Москвада оқыўға барған жасларға «мә, қарағым, оқы» деп ақша үлестирип берип, оларды оқыў орынларына орналастырады екен. Москвада жумыс ислеген ўақытлары оның квартирасы қарақалпақлардың қысылғанда-қымырылғанда баратуғын жери болған. Усындай дузын ишкен адамлардың биреўи оны үйинде жарақ сақлайды, совет ҳүкиметине қарсы пикирлерди айтады, деп сатып берген. Ол өзи қамақта берген түсиниклеринде сол ўақыттағы Қарақалпақстан басшыларының кадр сиясатына наразы болғанлығын, жергиликли кадрларды өсириўге кеўил бөлинбей атырғанлығын ашық айтқанларын тән алады.

Зәҳийра соңынан былай ядқа түсиреди:

«1924-жылы Ташкентке барды ҳәм Қарақалпақ автономиялы областы атағын алыў жумысын қолға алды. Соң бул материалларды алып Москваға кетти. Ол жерде Ибрайым Бекимбетов пенен бирликте сол материалларды толықтырды».

Орта Азия аймағында миллий-мәмлекетлик шегаралаўды өткериў ҳаққындағы мәселе 1924-жылдың январынан баслап қозғалады. Апрел айында бул жойбар Москвада ҳәм Ташкентте үлкен кеңселерде мақулланады.

Бирақ, Орта Азияда барлық халықлар республика болып атырған мәҳәлде, қарақалпақлардың мәмлекетшилиги мәселеси ҳаўада асылып турады.

Мине, усы абыржы жағдайда жигирма сегиз жасар қыршылдаған жас жигит Аллаяр Досназаровтың жалаңбасланып майданға жуўырып шыққаны – қарақалпақ миллетин сақлап қалды, десек асыра айтқан болмаймыз.

Рәсмий мағлыўматларда айтылыўынша, 1924-жылдың апрел айынан баслап Әмиўдәрйа областлық партия комитетиниң Қадағалаў комиссиясының баслығы болып ислеп атырған Аллаяр Досназаров, денсаўлығының төменлеўине байланыслы, еки айға емлениўге рухсат алып, июл айының орталарында ҳаялы менен Ташкентке кетеди.

Ташкент қаласына келип ол Қарақалпақ автономиясы ушын гүресин баслайды.

Орта Азия республикаларын миллий-мәмлекетлик шегаралаў бойынша Территориялық комиссияның 1924-жылдың 6-сентябриндеги мәжилисинде Досназаров парты шығып: «Егер де мен усы жаққа келмегенде, турған гәп, усы жердеги бир де бир адам, бир де бир хызметкер Қарақалпақ автономиялы областы ҳаққында бир де сөз қозғамас еди, сондай-ақ бир де бир хызметкер бул жерде болмаған болар еди. …Мен Қарақалпақ автономиялы областы болыўы керек деп қайталап айтаман», – дегенинде толығы менен ҳақ еди.

Тарийхый ҳүжжетлердиң тастыйықлаўынша, Досназаров халқым деп жанын жаббарға берип жуўырып жүрген дәўирде оның халқының рәсмий басшылары – Әмиўдәрйа партия шөлкеминиң бюросы Ташкентке «Досназаров қарақалпақ миллетиниң ўәкили емес» деген телеграммаларды жоллайды. Егер де қазықтың қағылған жеринде қоллаўшысы болмағанда, Алекеңниң мийнети босқа кетер еди. Ҳүжжетлерден сол аңласылады, бул дәўирде регионды тиккелей басқарып турған РКП (б) Орайлық Комитетиниң Орта Азия Бюросының секретары Исаак Абрамович Зеленский қарақалпақларға тилеклес болды ҳәм досназаровшылардың бул жердеги көп қарсылықларды жеңип, өз миллетиниң тәғдирин Москвада шешиўине карт-бланш берди.

Досназаровтың командасының бир уўыс халқына пүтин Франция жайғасатуғын аймақты шегаралап алыўы да бир қаҳарманлық ис еди. Олар усы шегараларды белгилеў ушын атлы-түйели саҳраларды гезди, түпкир-түпкирлердеги аўыллардың көкирегине «сен қарақалпақсаң» деп қозғаў сала билди.

Солай етип, Қарақалпақ автономиясы мәселеси 1924-жылдың 11-октябринде Москва қаласында досназаровшылардың нийетине сай шешилди.

1924-жылдың апрели-октябри аралығындағы алты айға шамалас ўақыт бул қылыштай сермелип жумыс ислеген қарақалпақ қайсарларының өмириниң жулдызлы саатлары еди.

Олардың бул қаҳарманлық одиссеясы қарақалпақ халқының тарийхында мәңги қалады.

Бул Қарақалпақ автономиясының гүресшеңлериниң барлығы отызыншы жыллардағы сталинлик репрессиялардың қурбаны болып кетти.

Досназаровтың әўладының трагедиясы – бул тоталитарлық режимниң пүткил халықтың басына салған зәўлиминиң бир көриниси. Тоталитарлық системада адамлардың бир-бирине гөр қазып, өз қара басының аманлығынан басқаны ойлаўға имканы қалмаслығы ҳақыйқат – адамгершилик, қәдир-қымбат, ар-намыс, ҳүждан сыяқлы «емек таслар» адамның көкирегинен аласланады. Мен бүгин бул бир-бирине қарсы ҳәрекет еткен топарлардың ҳеш бирин ҳәм ҳеш бир топардың көсемин сүттен ақ бийгүна деп айта алмайман, мен олардың барлығын тоталитарлық системаның қурбанлары сыпатында қабыллайман.

Олар барлығы да шын кеўлинен берилген болшевиклер еди. Олар Сталинге қудайдай исенди – бул ҳақыйқат. Ал, олар өз өмирин бағышлаған революция өз перзентлерин жутатуғын айдарҳа болып шықты.

Бул дәўирде халықтың тәғдири жәллатлардың қолына тапсырылды – бул келгиндилер өзлери бул рәҳимсиз дигирманның тасларының арасына түсип қалмаў ушын жуўындыхорлық ҳәм жаўызлық пенен ҳәрекет етти. Террор бул системаның дегершиклери болған адамлардың алдына өз басын сақлап қалыў ушын басқаларды қурбан етиў дилеммасын қойып, адамлардың тәбиятындағы ең пес қәсийетлердиң бөгетин алып жиберди.

Улыўма, совет дүзиминиң қәлиплесиўи халқтың пассионарлық қатламының қурбан етилиўи жолы менен әмелге асырылды, деп айтсақ қәтелеспеймиз. Себеби тоталитарлық дүзимге үн-түнсиз қамшының силтенген жағына жүре беретуғын аламан керек еди. Сталинлик террор усы мақсетине еристи – халықтың руўхы сындырылып, ҳүкиметтиң аўыр дәсти алдында бир өмирге генетикалық қорқыныш, бир-биреўге исенимсизлик ҳәм рейимсизлик атмосферасы жүзеге келди. Халқ жазалаў аппараты алдында мөминликке ҳәм жасықлыққа көндирилди.

Мен бул қыялымдағы картинаны Жәмийлаға биржөн сөзлер менен баянлап бердим.

Аллаяр Досназаров, Ибрайым Бекимбетов деген патриот адамлар «Ҳаў, ҳәммениң аты аталып атыр, бизлердиң де атымыз айтылатуғын болсын» деп жуўырған. Ол ўақта Әмиўдәрйаның төменинде жасап атырған қарақалпақлардың саны небәри еки жүз мың жан шамасы болған. Бул ҳәзирги бир Нөкистиң халқы. Орта Азияда сол ўақлары саны жағынан қарақалпақлар менен шамалас бир қатар халқлар болған – бирақ олардың Досназаровы болмаған соң үлкен халқларға қосылып, атлары жоғалып кеткен.

– Досназаровтың балалары бар ма ҳәзир?

– Ол кисиниң ул баласы болмаған. Еки қызы болған, биреўи кишкентайында, екиншиси бала үстинен қайтыс болған.

 

Add comment


Security code
Refresh