ЖӘМИЙЛА
23.02.2019 23:32

Талдырмаш бойлы, аққубадан келген сулыўшық қыз еди ол.

Нөкистиң көшелеринде талай мәрте жолларымыз дусласқан да болар, бирақ бир-биримизге итибар бермей өте берген шығармыз. Арамыздағы жас парқы соны тақаза етер еди.

Маған бул бардамлы хожалықта өскен он тоғыз жасындағы қыздың қарапайымлығы унады. Әдетте, бундай байлықтың ортасында өсип атырған қызлар тез ер жетеди, өмирдиң қызықларына ерте кириседи. Көбисиниң пул табыў жолында ҳеш нәрседен тайынбайтуғынлығы маңлайларына жазылып турады. Жәмийлада бул таңбаны көрмедим.

Өзине минәсип нәрселерди айырып биледи.

Сентябр айының соңғы еки ҳәптесинде, ҳаўаның ашық-жарық күнлери алыстағы бир аўылда бирге болдық.

Жәмийла өзине жараса ақылы ҳәм устамлылығы пенен мениң дыққатымды тартты ҳәм мениң қасымда ийбе ҳәм инабатын сақлап, өзин тута билди. Мениң жасап атырған дүнйамнан жүдә ҳәм алыс болған қыз азғана күнниң ишинде мениң жақын адамыма айналды. Бул мениң өзимди таңландырған ҳәдийсе болды. Ондағы тәбийғый сезимталлық оның маған мүнәсибетлеринде белгили бир бәлентликте қала алыў имканын берди, басқаша болғанында – егер оның минез-қулқында еркинлик жетиспегенде де, яки бул еркинлик шеннен шығыңқырап кеткенде де, бул қыз маған унамас еди.

Өзин услап-тутыўы, ис-қыймыллары ҳәм сөйлеген сөзлеринен ерке өскенлиги сезилип турады. Биринши рет пахта териўге келгени екен.

Руўзгершилик бабында ол бул жердегидей қыйыншылықларды көрмеген – кеште атыздан келип, өзлери қудыққа барып, флягти қоларбаға тийеп суў әкеледи, оны даладағы қазанға ысытады, сондай машқалалар. Нөкисте бәрҳа ыссы суўға қолын малып өскен қызды аўылдың турмысы, алыс жоллар, нақолайлықлар дәслебинде албыратып таслады, бирақ, адам баласы неге көнликпейди, ол әсте-әсте бул жердиң шараятына да үйренисе баслады.

Бир байқағаным, онда егер зәрүрлик болса, сол ислеўи шәрт нәрсени ислеўге ғайрат бар еди (мен адамларда усы қәсийетти жоқары баҳалайман, бул – керек ўақытта силкинип жоқарыға қурық таслаўға адамда жедел ҳәм жигер болыўы...). Ол өзиниң басқалардан кем қойылыўына ҳәм кемситилиўине жаны төзбейтуғын қыз еди.

Мен оның кәйпиятының ҳәр муқамға дөниўлерин көп бақладым. Гейде бул жердеги қара жумыс жалықтырып, үйин ҳәм Нөкистиң көшелерин толтырып жүриўлерин сағынып, кеўилсизленип, ийни түсип қалады, бирақ жас жан, тез өзин қолға алып, машқалаларын умытып, қайталдан жигерленип, ойыншылланып кетеди. Усындай пайтлары ол оғада сүйкимли еди.

Бул оның жаслығы – алдындағы өмири ғана көзине көринетуғын пайты, усы алдындағы өмир оны шақырады, үмитўарлығы менен қуўандырады. Бул оның өмириниң қумырының нәпесиндей бийғам ҳәм бахытлы демлери...

Бәлким, бул биринши рет үйинен алыс шыққанында, күнделикли орталығынан басқа шараятта, оған қай бир мәниде алданатуғын, қай бир мәниде арқа сүйейтуғын адам керек болды – сол ролге мен түсип қалсам итимал.

Жәмийла мен қызыққа саўалға тутатуғын көп қызалақлардың бири еди. Усы «тез жәрдем» емлеўханасынан келген оның қатары медсестра қызлар мениң бул күнлердеги алданышым болды.

Мениң саўалларым олардың орталығында улыўма сөз болмайтуғын нәрселерге байланыслы еди.

Бир халықтың атын көтерип, бир тилде сөйлескенимиз бенен, бул қызлар менен мен турмыс тәжирийбемиз ҳәм мәдений қәдириятларымыз жүзесинен басқа-басқа дүнйалардың адамлары едик. Бул қызлардың көзге тасланатуғынлары – Жәмийла сыяқлы бардамлы хожалықлардың ашық минезли, еркин ҳәм жеделли қызлары еди. Маған унағаны, оларда мектепте алған билимлериниң қоренишлилигине қарамай, әтирапындағы турмысты серли көз бенен баҳалап, дурыс жуўмақ шығарыў қәбилети бар еди. Бул қызлар қулақларына айтылып атырған ертеклерге исенбейди. Олар өзлери жасап атырған турмыста барлық проблемалар пул арқалы шешилетуғынын жақсы биледи.

Мен олардан «Интернатта» деген гүрриңди, «Ески мектепте» ҳәм «Мыңлардың бири» деген повестлерди оқыдыңлар ма, деп сорар едим. Ҳеш қайсысы оқымаған болып шықты.

Ҳақыйқатында, бул қызлардың орталығы ушын китап оқыўдың зәрүрлиги жоқ, олар өзлериниң социаллық мүнәсибетлери ушын зәрүр информацияны басқа каналлар арқалы алады (аламанның ортасында жеккеликти таңлаған мен китап арқалы аламан). Олар көп ғана турмыс жағдайларында меннен тәжирийбели ҳәм меннен ақыллырақ ис тута алады. Бул өз машқалалары дәрежесинде өзлерине писентли, өмир жолында шабатуғын аттай «мени жибер» деп жулқынып турған жеделли ҳәм ғайратлы қызлардың ишки сарайына өзимниң өлшемлерим менен араласыўымның ҳеш ҳәм орны жоқ...

Ал, бул өткен әсирдиң отызыншы жыллары дөреген қарақалпақ прозасының дәслепки шығармалары усы күнлери мениң кеўлимде жүрген нәрселер еди. Бул шығармалардың авторлары хорлықлы турмыстың ортасынан шығып, еңселерин көтере алды – жаңа мәдениятты дөретти. Бул руўхый пәрўаз олардың көкиреклеринде қалай туўылды – усы феномен туўралы эссе жазыў ойым бар еди.

Улыўма усы әўладтың адамларын мен бул халықтың прометейлери сыпатында көремен.

Бир ўақытлары усы персонажлар туўралы роман жазыўды ойлағанман, қаҳарманларым Сәдирбай Мәўленов пенен Шәмшет Хожаниязовлар сыяқлы ел аралап сөз жыйнаўы керек еди.

Бунда мен усы дәўирде халықтың дүнйақарасында жүз берген бурылысты сүўретлейжақ едим. Бәлким, жазарман...

Бул жерде мына қызлар менен сөйлесип, олардың қызығатуғын нәрселериниң нелер екенлигин көрип, ҳәзир де халықтың психологиясында ҳәм пикирлеўинде усындай бир бурылыстың жүз берип атырғанлығын және бир мәрте сезиндим.

Бул халықтың данышпанлары усы қызалақлар ушын мәдений байлықларды дөреткен...

«Мыңлардың бири» повестин оқып отырып, жигирмаланшы жыллардағы халықтың турмысын өзим араласып жүргендей болып көз алдымда көремен – бул дәўир туўралы социологиялық яки културологиялық изертлеўлер жүргизилмеген, (Баскаковтың түсирген этнографиялық фильми жоғалып кеткен), сол дәўирдиң адамлары дөреткен көркем әдебияттан басқа мениң қолымда ҳүжжет жоқ (бирақ бул гүўалықларды идеологиялық пердеден аршып алыў керек). Бул шығарманың авторы өзи сүўретлеген шопанлық турмысты басынан өткерген, көп эпизодлар өзи гүўасы болған ўақыялар... Мен бул повесттиң персонажларының психологиясынан, ой-пикирлеринен ҳәм ис-ҳәрекетлеринен келип шыға отырып, сол дәўирди қыялымда жанландыраман. Бул шығармада адамның тәбиятын түсиниўге жүдә ҳәм қол келетуғын эпизодлар бар. Усы ситуацияларды көз алдына келтирип, бул персонажлардың сол пайтлардағы руўхый ҳалатын сезинген адам... ол өмирге басқаша көзқарас пенен қарай баслайды.

Ержан сыйпаңның шопаны Жийемураттың көрген күни – адамның шарасызлық ҳәм басыбайлылық ҳалаты... Кисиниң есигинде жүргеннен соң өзинде ықтыяр жоқ, босаныўына жигирмалаған күн қалып турған келиншегин жалғыз таслап, баярының қойын бағып кетиўге мәжбүр.

Келиншеги болса, босанғаннан соң ертеңине-ақ суўын өзи әкелип, отын өзи жағып, турмыс қысқысына түседи, соннан «бүйтип жүрип күним кешпес, өлсек те, тири болсақ та бир болайық» деп, баласын арқалап, жигирма бес шақырым жердеги Жийемуратқа пияда келеди...

Усы жерде бир психологиялық детал – Жийемурат келиншеги келген күнниң ертеңине азанда қой бағып кеткенде, келиншек пенен Ерполат түнде қасқыр заялап кеткен қойларды жайғастырыўға қалады – күйеўиндей ғәрипҳал ҳәм мәнтирсек емес, ғайратлы ҳәм қажарлы Ерполатқа келиншектиң аңсары аўады, келиншектиң лийкинли көзқараслары Ерполаттың ишине түтинсиз от жағады... бирақ Ерполат бир тәғдирдиң айдаўында жүрген жолдасының көзине шөп салыўды өзине минәсип көрмейди.

Және бир мениң ушын психологиялық жақтан сезиниўим зәрүр болған теңсизлик ҳәм ҳуқықсызлық ҳалаты – жасы алпыстағы Ҳәкимбай ақсақалдың он алты жасар Ҳүрзияны бес ҳаялы үстине тоқаллыққа алғаны.

Ҳүрзияны қолға түсириў ушын Ҳәкимбай ақсақал оның жигит ағасы Айтбайды мәрдикарлықтың дизимине илдиреди.

Анасы «азаматымыз сен кетсең бизиң күнимиз не кешеди, нашар бала түби жат журтлық, қайда жүрсе де аман болсын», деп, баласын мәрдикарлықтан қалдырыў ушын қызын ақсақалға бериўге екеўин де көндиреди.

Усы ўақыттағы Айтбайдың психологиялық ҳалатын сезиниў керек – ер жигит бола турып, шарасызлықтан қарындасын хорлықлы турмысқа көзкөреки жиберип атыр. Өзи мәрдикарға кетсе де болмайды – анасы менен қарындасы ишерге тамақ табалмай хор болады... ишинде наразылық бар, бирақ басқа жол табалмай турыпты. Соңынан ақсақал, халықтың дәстүри бойынша өзи күйеўлеп қызды алып кетиўге келмей, бир дийқанын өгиз арба менен жибергенинде, «неге бизди бассынады» деп қарындасын бермей қалады. Оның ишиндеги наразылық неге халықтың дәстүрин тутпайды, деген себеп пенен сыртқа шығады. Соннан Айтбай «ел иши алтын бесик, ел ишинде отырып аштан өлмес», деп кемпирин таслап, қарындасын алып қалаға қашып баратырғанында, ақсақалдың адамларының қолына түсип, өзи мәрдикарға айдалып кетеди, қарындасы ақсақалдың пәнжесине түседи.

Мен неге булардан бул шығармаларды оқыдыңлар ма, деп сорайман – оларда сүўретленген усы жаслардың ата-бабаларының аянышлы турмысы Аяз ханның шарығындай мениң көз алдымнан кетпейди.

Жарымшы әкесин бай урып өлтиргеннен соң, ишерге тамақ таппай, анасы ҳәм емизиўли үкеси менен тентиреп кетип баратырған он еки жасларындағы Төрештиң жаўынлы гүздиң түнинде тоңған суўығын денем менен сезинемен.

Мен бул қызалақларға усы шығармалардың мазмунын айтып беремен. Олар маған өзлери көрип атырған Қубла Корея ҳәм Түркия сериалларының мазмунын айтады. Олар маған усы сериаллардың қызығырақ екенлигин дәлиллеўге урынады.

Жәмийла менен пахтаға барғанымыздан соң екинши күни таныстық. Қатар жалларға түсип қалдық.

– Қызық әңгимелер айтып бериң-дә, – деди ол балалығы қалмаған даўысы менен.

– Не туўралы айтып берейин. Маған қызық нәрсе саған қызық болмаўы мүмкин.

– Сиз айта бериң. Қызық болмай баратырса, бул қызық емес, деп айтаман.

– Яқ, олай болмайды. Сен әўеле маған өзиң туўралы айтып бер. Сениң ким екениңди билсем, сениң менен қай темада сөйлесиўди билер едим.

– Көрип турғаныңыздайман. Мектеп. Медколледж. Жумысқа киргеним жақында...

– Яқшы. Бир сораў беремен. Соған жуўап бересең. Мәселен, гейде өзиң менен өзиң қалатуғын ўақытларың болады. Сол ўақлары не туўралы ойлайсаң?

Ол ойланып қалды.

– Ҳәр ўақытлары ҳәр қыйлы нәрселер туўралы.

– Бос ўақытлары не менен шуғылланасаң? Музыка тыңлайсаң ба, кино көресең бе, китап оқыйсаң ба, кроссворд шешесең бе..

– Үй жыйнайман. Басқа нәрсеге ўақыт қалмайды.

– Және бир сораў: Бай турасыз ба?

– Орташа.

– Орташа болғанда қандай. Орташа деген ҳәр түрли болыўы мүмкин. Мәселен, сизиң үйге табыс қайдан келеди?

– Табыс саўдадан келеди. Папамның қурылыс материалларын сататуғын фирмасы бар. Мамамның базарда кийим-кеншек сататуғын дүканы бар. Бизлер сиңлим екеўимиз, қолымыз бос болса, дүканға барып көмеклесемиз.

– Онда бул орташаның жақсысы.

– Саўда ҳәр қыйлы. Бизлерде асып-тасып атырған пайда жоқ. Бул талаптың жаўы көп. Қойың, пластинканы өзгертейик. Саўда туўралы сөйлеспейик. Мен, расымды айтсам, буяққа алды-саттының проблемаларынан басымды тазалап алыў ушын келдим, болмаса орныма адам жаллап жибериўиме болатуғын еди.

– Яқшы. Быйыл қандай китап оқыдың?

– Оқымадым. Сиз мениң китап оқыўға ўақтым бар деп ойлайсыз ба? Жумысқа бараман, басқа ўақытта базарға шығаман... Ўақтым жоқ.

Усы тарийқадағы жол-жөнекей сөйлесиктен соң мен оннан озып, басқа атызға түсип кеттим. Ол атызда басқа қызлардың кеўлин аўлаўға туўра келди. Гүлжәўҳар (оның менен алдыңғы күни танысып едим) төгип қойған пахтамның қасында досты менен отырған екен.

«Шөлден димарымыз қурып отыр», деди.

Атызды жағалап түскен изейкештиң аржағындағы үйге ертип барып, оларға ғарбыз алып бердим.

Жәмийла әўелги атыздан турып қолын былғап мени шақырды. Шамасы ол қыялымның басқа жаққа аўып баратырғанын байқап турса керек.

«Турақсызларды жек көремен», деди Жәмийла айналып барғанымда.

Бул гәпиниң қашырымлы ҳәзил екенлиги түсиникли еди.

– Үйдеги апа менен қалай таныстыңыз? – деди ол.

– Өзи мени излеп келип танысты.

– Алдап турсыз.

– Ҳақыйқат.

– Жигитлер менен сизиң менен сөйлескендей болып еркин сөйлесе алмайман.

– Сонда не, мениң жигит болмағаным ба?

– Аўа-дә, сиз мениң жигитим емессиз ғо. Жигит пенен абайлап сөйлесемен. Ҳәр сөзимди өлшеп-шенеп, тәрезиге салып, соңын ойлап. Мен оған идеал болып көриниўим керек.

– Қыз неше жасқа шекем турмысқа шығыўы керек. Ғарры қыз болып қалмайман ба...

– Мамам айтады, оқыған бала болсын дейди...

– Мен Нөкисте мынадай бир бала менен сөйлесип жүрмен, соны қалай сынаса болады...

Бизлерге усы мәнили-мәниссиз гәплеримиз қызықлы еди.

– Жаслығыңызда қандай қызлар менен жүргениңизди айтып бериң, – дейди ол.

– Не ушын жаслығыңызда – ҳәзир қызлар менен жүриўиме болмай ма, – деймен мен.

– Ҳаў, енди, ол ўақта басқа мақсетте, ҳәзир басқа мақсетте…

Ядымда буннан отыз жыл бурынғы ўақыя оянады – студентпен, Нөкистиң көшелериниң биринде аўылдың мектебин питкерип пайтахтқа оқыўға келген бир қыз бенен танысып қалдым. (Енди атын еслей алмайман). Еки сааттан соң, Қызкеткенниң жағасында, бизлерди жасырған қара таллардың саясында, ол маған еркин тапсырып, «бизлердиң ушырасқанымыз… тәғдир деген я…» деди жүзин көкирегиме басып турып. Оның маған шын кеўли менен исенип қалғанлығы оның усы разылығында төгилип тур еди. Оның жан дүнйамды силкиндирип жиберген усы гәпи мениң бул сада қызалақты алдаўыма жол қоймады. Бирақ бул исиме ҳеш қашан өкинбедим. Егер сол қызалақтың мен пайдаланбаған садалығынан басқалар пайдаланған болса да, мен өкинбеймен. Бул мениң темир қағыйдаларымның бири – адамның ықлас-исенимин аяқасты етиўге мениң ҳүжданым бейимлеспеген.

Бир қыздың изине мың жигит түседи, биреўин нашар жек көрип еслейди, басқа биреўи ядына түскенде толқынланып кетеди... гәп оның сени қандай сезим менен еслейтуғынлығында.

Жәмийла да ертең өз орталығынан бир саўдагер баланың жетегинде кетеди, бирин еки қылыў ушын жуўырып-жортыўға ҳәм жанын отларға жағыўға үйренеди. Бул дүнйаның мен жасайтуғын ғайрытәбийий қапылары түсине де кирип шықпайтуғын болады. Бирақ... ол саўдагер бала мен болып оның көзлерине үңиле алмайды ҳәм бул қыз оның қасында мениң қасымдағыдай ерке ҳәм еркин бола алмайды...

Жәмийла айтып берген бир ўақыя бул байлыққа жаңа қолы жетип атырған қатламның шаңарақларында тәрбияланып атырған ул-қызлардың көпшилигиниң бет-келбетин көрсетер еди.

Жәмийланың бир қурдасы үлкен лаўазымдағы адамның қызы екен. Бул қыз алтын-бриллиантларға малынған, Нөкистиң тәриплеўге тил әззилик ететуғын сәтең қызларының бири болған. Қыз усылай қолын созса аспаннан айды алатуғын болып жасап атырғанда, әкеси жумысынан босап қалады. Көп узамай қамалады. Енди әкесин қутқарыў ушын қыз алтын-бриллиантларын сатыўы керек болғанда, қыз өли дүньясын көзи қыймай, затларын арқалап басқа қаладағы бир танысының үйине қашып кетеди… Урлықтың наны менен тиси шыққан перзентте, ҳәтте, өз әкесине мийрим болмағаны…

– Неге бундай жумыста ислеп атырсыз? – Ол мениң туберкулез емлеўханасында қараўыл болып ислейтуғынымды билер еди.

– Төмен жумыс дегениң бе?

– Яқ, ол мәниде емес.

– Бул Голландияның «Шегарасыз шыпакерлер» деген шөлкеми маған жақсы айлық береди. Ҳәзир бул маған керек. Керек болмай қалған ўақытта галстук тағып кеңседе отыратуғын жумысқа кетемен.

– Сиз мениң менен сөйлесиўден зерикпейсиз бе?

– Яқ. Не ушын зеригиўим керек?

– Мен сиз оқыған китапларды оқымағанман. Сиз билетуғын нәрселерди билмеймен.

– Мениң де билмейтуғын нәрселерим көп.

 

Add comment


Security code
Refresh