Поэзия
СТИХИ
Подстрочные переводы


Сен түнеўге келген
Байтеректиң
уша басынан
бир қус ушып кетти –
Қолыңда зербарақ жуп пәри қалды.

Енди сен
Мағрыбтан
Машрыққа
дәрбәдәр кетесең
сол қустың дәрегин сорағлап.

Көрдим-билдим деген жандар болмайды,
жоқлаўын асырып қайтып келесең –

енди сен
ҳәр ақшам
түнейсең
сол Байтерекке –

ҳәр ақшам
қолыңда зербарақ жуп пәр
ат басындай
әрман
салар кеўлиңе.

* * *

С кроны
священного дерева
(куда ты пришел замолить грехи) –
улетела птица златоглавая.
На руке твоей остались два блестящих пера.

Нынче ты
погонишься с запада на восток,
спрашивая весть об этой птице.

Но не будет ни одного живого существа,
которое видело бы ее –
возвратишься, потеряв всякую надежду.

Отныне ты
каждую ночь
проводишь
под священным деревом –

и каждую ночь
два  золотых пера на ладони
наполняют твою душу неземною жаждою.



Мен сени көремен
ҳижраның алыс бир әсиринде,
әлиңде тилла жам
көшки үстинде,

ғумша ләблериңди самал өбеди,
бота көзлериңде наз билен жилўа...

Мен сени көремен
түслеримде,
мың қәтле шүкирлик әйлейин,
мәйли, дийдар несип еткенине де.

Бул сөзлер кеўлимде қалады,
бул өзим басыма салған бир саўда...    

Мен сени көремен
екеўимиз қатар
ала-қуйын шаўып баратырғанда –
кебирде мамырлап қалады атлар...
Сени алып барар Байсыным қайда...

Қолыңды бер, жаным, алып шығайын,
бул қулан-кийиксиз таўдың басына...

* * *

Увижу тебя в далеком веке хиджры,
с золотым кубком в руке,
на балконе высокого дворца…
Ветер целует тебя в алые губы,
в твоих миндалевидных глазах нега и нега...

Я тебя увижу
в снах –
я тысячу раз благодарен Богу,
за мимолетность встречи.
Эти слова останутся комом в горле…
Это – беда, которую сам на свою
голову накликал...

В моих снах –
на резвых конях мчимся судьбе навстречу –
на солончаках кони выбиваются из сил...
Где та обетованная земля, куда я тебя привезу…
Дай руку, любимая,
я тебя на руках вознесу
на вершину этой горы, где не осталось
ни онагр, ни ланей...



Күннен-күнге жырақ
мен суў ишким келген дәрьялар,

күннен-күнге барар булдырап
мен өзимди көргим келген айналар...

Усындай жумбақлы гәплерден кейин
мен сени ядыма аламан,

дәрьялар, айналар – бос гәп барлығы,
сени нәзеримде бир көриў әрман...

* * *

С каждым днем далеки от меня реки,
у которых я хотел напиться.
С каждым днем тускнеют зеркала,
в которые я хотел всмотреться...

После таких неясных речей
я тебя вспоминаю,
Реки, зеркала – пустые разговоры,
тебя я хочу увидеть рядом с собой…



Түсимде бир баба (Шәҳрисәбизде)
қайтарды найзаны маған гөзелген.
Дедилер: әлмудам яд әйле бизди,
сен басар жоллардың дәҳли бар бизге...

Налыма, кимседен жәбир шексең де,
аламан жүз бурса сеннен – налыма.
Олар ушын емес қәдириң сениң –
аспанның астында олардың орнынан

сениң орның бөлек. Сол ушын мудам
көңлиң ояў болсын, қолларың таза.
Ҳужданың пәк болса – мәдаткарыңман,
игри жолға барсаң – мойныңда жазаң...

Түсимде бир баба (Шәҳрисәбизде)
дедилер: нәзериң аспанда болсын –
жулдызлы аспанды бәнт еттик сизге,
көңлиңе ҳақыйқат нурын толтырсын.

Жүрип өт жолыңды нур ағымында –
ерки бар қуданың бенделериниң
ҳәр қәдемиң сайын тас атыўға да,
яки бөлисиўге сениң жүгиңди...

* * *

Во сне старец в белом (была ночь в Шахрисябзе)
отвел копье, нацеленное на меня.
И сказал: всегда помни о нас,
тот путь, по которому ты идешь,
не без нашего ведома...

Не унывай, если пострадаешь от руки одного
человека,
не унывай, если отвернутся от тебя тысячи.
Не в глазах людей твое достоинство.
Под луною твое место

отличено от их ряда. Поэтому
пусть душа твоя будет чиста и
руки твои будут чисты.
Если совесть твоя не запятнана – благословляем,
если пойдешь неправедным путем –
предадим тебя в руки твоей судьбы…

Во сне старец белом (была ночь в Шахрисябзе)
сказал: смотри наверх всегда –
мы звездное небо связали с тобой,
пусть оно наполнит твою душу светом правды.

И пройди свой путь в потоке света.
А люди вольны в своих поступках –
или могут на каждом шагу тебя закидать камнями,
или разделить твою ношу...


 

НӨКИСТЕ ЕСКИ КИТАПЛАР САЎДАСЫ

 

Заман алғаў-далғаў болған ўақлары

көплер мүтәжине ақша таппады,

сатыўға шығарды ески-түскисин –

бул тарийқа «орыс базар» басланды.

 

Көшип атырғанлар китабын сатты,

кәсип өзгерткенлер сатты китабын,

китапханалардың сонда жабылған –

бар байлығы шықты «орыс базарға».

 

Журт үйинде қағаз тапса буўатлап

китап сатқан апаларға апарды –

соның менен бир-еки сом табылды

кеште ишер қара шайдың сүтине.

 

Елиўинши-алпысыншы жыллары

қарақалпақтың аң-сезими оянды,

илим деген қыз-жигитлер шайланды –

үлкен қалаларда олар оқыды.

 

Қысқы-жазғы каникулда Нөкиске

қайтқанында усы талыб-илимлер –

балларына базарлықтан көбирек

китап толы келди чемоданлары.

 

Бул китап сатылған пештақталарда –

журналлары жыйған академиктиң,

докторлық жумыстың қолжазбалары

сатылды қысымлап және буўатлап.

 

Шайырдың жесири, алымның қызы

үйинде ийесиз қалған қағазды

қапшықлап-қапшықлап килоға берди –

журт буған ҳәм мүтәж еди расы.

 

Сатылды том болып шыққан китаплар,

подпискалар және көп сериялар,

Стендал, Толстой ҳәм Айтматовлар

барлығы да өтти керек қолларға.

 

Барлық китап жиллилери Нөкистиң

зыяратлады усы пештақталарды –

барсам көрдим Мәдирейим ағаны,

аржағында Өмирбайдың жаўырыны.

 

Китапларды қалған таўық қорада,

тышқан жеген, тарақан ҳәм бүлдирген –

сатып алып тазаладық, түпледик,

усылай толықты китапханамыз.

 

Бир қап китап алып барсам үйиме –

келиншегим зеребемди үйирди:

Балалардың кеште жерге наны жоқ,

бастан бузылғаннан саўмысаң, деди.

 

Келе болмайтуғын кесел екен бул,

жақсы китап көрсек ақылдан азып,

алдық оны соңғы тыйынымызға –

усы болды өмиримиздиң мазмуны.

 

Ҳәмме китап оқый бермейди, бәлки,

бул ҳәммеге керек емес те шығар.

Мениң бир ойым бар – жердиң бетинде

болсын бизиң дәртимизден саўалар.

 

Енди көшип болды көшетуғынлар,

ҳәр кимниң қолында жүрген нусқалар

өтип болды китап шайдаларына

я айналды қашшан макулатураға.

 

Енди жоқ ол китап пештақталары,

онда китап сатқан кемпирлер де жоқ –

бәрибир бизлер ҳәр екшемби күни

көрмесек болмайды «орыс базар»ды.

 

Түсиниклер:

Подпискалар – «подписное издание» – почтадан жазылып алатуғын дүнйа әдебияты классиклериниң шығармалар жыйнақлары; сериялар – «Әдебий естеликлер», «Шығыс әдебияты естеликлери» атлы серияларда шыққан китаплар нәзерде тутылады. Мәдирейим Турсымуратов – университеттиң рус әдебияты тарийхы оқытыўшысы, Өмирбай Өтеўлиев – белгили жазыўшы ҳәм журналист, Жеңис Лепесов – белгили художник, Турдыбай Оразов – китапханашылық қәнигеси, булар – Нөкистеги атақлы китапқумарлар-библиофиллер.

29-январ, 2018-жыл

 


 

ШАЎДЫРБАЙ АҒАНЫ ЕСЛЕЎ

 

Шарапатдийин Аяповқа

 

Қызкеткенниң ағаш көпирин өтсек –

қол созым Шаўдырбай ағаның үйи.

Устазға барамыз кешки сәлемге –

кәмийне ҳәм молла Шарапатдийин.

 

Машинкасын шөплеп узақ күн бойы

(«Ақтуба» романы жазылып атыр),

устаз кеште жолымызға қарайды –

ол жоқта не болып атыр бөлими.

 

Барамыз – Әскербай аға екеўи

отырар сыпада бағдың ишинде

(Шәкеңниң үйинде бир өжиреде

еди бул шайырдың онда руўзгери).

 

Бул күнде бул үйде арақ қадаған,

шийшениң тығыны алынар болса –

басланған роман қалып кетеди,

бийкар өткен күнлер онысыз да көп.

 

Ал Әскербай аға бир қадақтан соң

ҳешқандай сәўбетлес болмай қалады –

усы ўақта ол көп серьезный адам

және романның бир қаҳарманы.

 

Шаўдырбай ағаның әдил сыншысы,

эксперти еди Әскербай аға –

солғын шықты, дейди, ана образың,

пошалап кеткенсең мына эпизодта...

 

Бир заман баслыққа есап беремиз –

қайсы қолжазбалар қай процессте,

Аман сары не жыр шығарып атыр,

Қәллибек Бекжанов не нусқаў берди...

 

Устаз түйдек-түйдек сөзди пәттелеп,

күни бойы қағаз бетине атты –

енди бул думаннан басты тазалап,

бизге жаслығынан гүрриң береди.

 

Ақсақалдан сорар тарийхымыз көп –

алпысыншы жыллар, Дәўлен ағаның

қылышынан «халтура»ның қаны ағып,

тили зәҳәр шашып турған ўақлары.

 

Шәкең өзи болып Дәўлен ағаның –

күйинип ҳәм басын шайқап береди.

Айтады кимлерден айра түскенин,

қатты гүйзелткенин кимниң өлими...

 

Жаслығын еслейди Шаўдырбай аға,

Бийбисарадан соң дозақ өмирин,

қәдирин билмегенин ол периштениң,

не тасларға басы тийип қайтқанын...

 

Шаўдырбай ағаның сәўбетлеринде

көзимиз ашылды көп нәрселерге

ҳәм көп нәрселерге етимиз өлди...

Басқа бизге ҳешким сабақ бермеди.

 

Қайтып туўылмайды ол тайнапырлар,

енди ол күнлер де қайтып келмейди.

Және не айтайын, Шарапатдийин,

мен болдым, айтарсаң өзиң қалғанын.

 

Түсиниклер:

1980-жыллардың екинши ярымында Шаўдырбай аға Сейитов баспаның көркем әдебиятлар бөлимин басқарып турған ўақытта Шарапатдийин Аяпов екеўимиз ол кисиниң қол астында иследик.

Бул дәўир Әскербай аға Әжиниязовтың «жойтылған қәлемин таўып алып» Нөкиске мәкан басып, Шаўдырбай ағаның үйинде турып атырған күнлери еди.

Аман аға Қутыбаев – полиграфкомбинаттың өндирислик бөлиминиң баслығы, өз исиниң пидайысы, кәтқуда адам еди.

Қәллибек аға Бекжанов – Баспасөз комитетиниң сол дәўирдеги басшысы, саўдыраған сада қарақалпақ еди.

Дәўлен аға Айтмуратов «Әмиўдәрйа» журналының әдебий сын бөлимин басқарып турған ўақтында көркемлиги төмен шығармаларға қарсы мурасасыз гүрес жүргизген.

Бийбисара апа Шаўдырбай ағаның қайтыс болған зайыбы.

 

25 январ, 2018-жыл.


 

ӨЗИМДИ ӨЗГЕРТЕ АЛМАҒАНЫМ ТУЎРАЛЫ ЖАЗЫЛҒАН ҚОСЫҚ

 

Ҳәрким не жойтқанын өзи биледи –

мен билсем, ақыллы адамлар ҳеш ўақ

жәрия қылмайды көмик сырларын,

өкиништен аўыр жүк жоқ кеўилге.

 

Азғантай өмирдиң тар аясында

не керек өзиңди қыйнаў, барлығы

ертең көрген түстей болып қалады.

Жайнап-жаснап жүр бул жердиң бетинде.

 

Жигирма жыл үнсиз жасадым – усылай

жеңиўим керек еди бир қәдигимди, –

ишки сарайымда бослықтың үстин

көрпешелеп жасап келмегенимди...

 

Бирақ, өзгермеген нәрсе сөзлигим,

баяғы үмит ҳәм қорқынышым да...

Бул – өзгерте алмасы адам тәбиятын,

буза алмасы бир тасланған қурраны.

 

Солай ма, басқа ма – билмеймен енди,

қой, бас аўыртпайын бул нәрселерге.

Қайтыў керек болса үнсизлигиме –

мәйли, өз үйиме қайтқан болайын.

 

Ҳешкимниң бахтын ҳәм алдын орамай

тыныш өз ҳалыма жасап атырман –

маған тас атыўды қоймағанларға

Тәңиримниң сөзи бар, мениң сөзим жоқ.

 

26-январ, 2018-жыл.

 


 

ТУР ТАЎЫ ҮСТИНДЕ МУЎСА ПАЙҒАМБАР

 

Шөлде Тур таўының жанбаўырында

қой-қозысын жайып жүрген Муўсаға –

саза жетип келди Аршы ағладан,

Қуда оны қуллығына шақырды.

 

Аң-таң болып турды шопан әўеле –

жанып турды бир түп жыңғыл алдында,

узақ жанды – бирақ жанып болмады.

От ишинен оған Қуда сөйледи.

 

Кәраматлар берди Қуда Муўсаға,

қол бериўи ушын үммети оған –

қақ айырып берди Қызылтеңизди,

шыпырлатып шашты бөденелерди.

 

Қара тастан ақ булақлар ағызды...

Барлығын бул улыс көрди – барлығы

Қуданың бул елге иҳсаны еди,

булжымаўы ушын туўры жолынан.

 

Тур таўына түсип бултқа оранып,

шақырды Муўсаны таўдың басына –

булт ишинен турып оған сөйледи,

айтты қалай ел қылыўды бул елди.

 

Он ўәсият берди әўел Муўсаның

қәлбине илаҳый нур менен жазып,

және еки тақта тастың жүзине

ойып берди өшпес ҳәриплер менен.

 

Қан төкпең, дедилер, зинадан қашың,

зорлықтан тыйылың, баспаң әззини,

боза ишип ақыл-естен айрылмаң,

ҳәр нәрсени көриң туўры көз бенен...

 

Муўса елге жеткерди бул хабарды –

Қудадан қорқың ҳәм сөзин тутының,

сонда еки дүнйаң абад болады,

жетисесиз Ҳақтың раҳметине.

 

Муўса және кетти таўдың басына,

қырқ күн руўза тутты, Ҳаққа жалбарды.

Күни-түни бир ҳәжетин сорады –

бир дем көрмек болды Ҳақтың дийдарын.

 

Тәңир айтты: «Муўса, босқа урынба,

қара, деди, мына алдыңда таўға,

мен нәзер салсам – ол орнында турса,

демек, онда көре аласаң мени.

 

Бир уўыс күл болды таў сол демде,

бир тамшы суў болып топыраққа сиңди.

Көз алдында көринген бул сүўреттен

Муўса таў басында ҳуўшынан кетти.

 

Тәңир айтты: «Муўса, пайғамбарлықты,

ўәсиятларым аян китапты бердим –

китапты елге жай, ибадатта бол, –

бақыйды көрмек жоқ пәний көз бенен.

 

Әй, Муўса, аламан еле көп мәрте

сеннен жүз бурады – үмитиңди жойтпа.

Үмитсиз бенделерим – әсий бенделер,

дозақ оты тайын гүнакарларға».

 

Муўса таўдан түссе – ел жойтып оны,

өлдиге шығарып, ҳаялларының

алтын сырғаларын отта еритип –

бузаў соғып соған сыйынар еди.

 

Жоқлаўын асырып жолбасшысының,

усы алтын бузаў бизди Мысырдан

алып шыққан қуда, десип, умытқан

тастың жүзиндеги мәңги сөзлерди.

 

Муўса елин бузық көрип жылады –

неге шығып Ҳақтың берген жолынан

және сыйынасыз өли нәрсеге –

неткен парасатсыз жанлар едиңлер...

 

Қуданың көрсеткен туўрылық жолын

ашып бере алмас мың алтын бузаў –

неге батыл еттиңиз өзлериңизге

Қуда дәргайында бақый өмирди?!

 

Сизлерге сөз зая қылыў әбес, деп,

ғәзеп пенен сындырып тас жазыўды,

бузаўды қыйратып күл-талқан етип,

Муўса және Ҳақтың алдына кетти.

 

Муўса көксин ашып таўдың үстинде –

сорлы елине Ҳақтан иҳсан сорады:

«Өмири қуллықта өткен бенделер,

билмес едим, бунша ғапыл боларын».

 

Муўса айтты, маған азар берип тур

әжиз бенделердиң тоңмойынлығы –

сениң барлығыңа исенсин олар,

маған ҳүжжетли бир белги бер, деди.

 

Тәңир айтты: «Анаў турған жыңғылға

мен нәзер саламан – лаўлап жанады,

бирақ ҳеш-ҳеш жанып болмайды қашан

нәзеримди оннан алмағанымша...

 

Усы оттың шоқтай қызыл гүллерин

көзи-жәўҳарыңа жайғастырып ал –

сонда мениң нурым қәлбиңе енеди,

жүзиңде қалады оның шуғласы...

 

Бенде өсип турған гүлдиң жапырағын

жулады ҳәм жол шаңына таслайды –

сен оны абайлап шаңнан көтерип,

маңлайыңа сүртип сақлай билгейсең».

 

Тәңир және айтты: «Тақат ете бил,

тек сабырлы қулым жетер муратқа.

Бул өмир сынақдур – Тәңир алдында

адағына жетер сынақлар жолы».

 

Муўса Қуда менен тиллесип келип,

қырқ күн жаўлық жаўып жүрди жүзине –

Айтты: «Сыптай соқыр болып қаласыз,

көрсеңиз Ҳақ нуры енген жүзимди.

 

Соны билиң, қашан Ҳақтың сөзлери

енбес екен өмир жойбарыңызға,

сиңбес екен қәлб ҳәм сүйегиңизге –

Тәңирдиң жолынан жырақ боласыз.

 

Ўәсиятын тутың – Ҳақты табасыз,

барасыз ол ўәде еткен ўатанға.

Соған дейин қырқ жыл усы саҳрада

қаласыз, кәпирлер өлип болғанша».

 

Мениң де өмирим өтип киятыр,

ҳәр дем әтирапымнан от излеў менен –

жас жыңғылдың түби қызыл жалында

мудам түслериме енип шығады.

 

Аңсат жол – сыйыныў алтын бузаўға,

бул жолда соралмас сеннен ҳеш нәрсе –

ким қай жерде ҳәм не ушын өртенди,

ким барып лампамай қуйды үстине.

 

Бул саҳраның еркин самалын жутқан,

саўа әўлад қамшы қорқынышынан –

барады Жеруйық, алтын топыраққа,

Қуда ўәде еткен пайғамбарына.

 

Феврал, 2018-жыл.


 

МАРК АВРЕЛИЙ

 

Хабар келтирдилер Марк Аврелийге:

«Даңқлы әскербасың Кассий Авидий

қозғалаң көтерди Римге қарсы!

Шығыста ол өзи ҳүкимдар енди».

 

Бирақ император сынын бузбады,

ғәзепке түспеди, пәрман бермеди.

 

Авидий жаўынгер әскербасысы –

солдатларға қатал, жаўға аяўсыз...

 

Егер, жеңислерден басы айналып,

Кассий таңлар болса қыянет жолын –

тәғдиринен қашып қутыла алмас,

қудалар ҳүкимин береди оның.

 

Кассий – қатал, оның душпанлары көп,

жел сөз көп жүреди ел арасында.

Илаж жоқ, бахтына егер Кассийдиң

император туўы жазылған болса.

 

Егер Авидийге әзел тәғдирден

журт тутыў ығбалы нышан болмаса –

мәзи бийҳуўдалық бул ҳәрекети,

ол қылыш көтерсе – қарсы қылыш бар.

 

Бизлер қудаларға қарсы болмадық,

зулым жеткермедик елиў-улысқа –

бизиң жүзимиз ақ, жолымыз таза,

қайылмыз тәғдирде жазылғанына.

 

Жансызлар жеткерди императорға

Кассийдиң хатларын жәмәәтине –

Марк Аврелий ашып көрмей оларды

суўық-селки отқа таслап жиберди.

 

Айтты: «Мен атларын билгим келмейди

жүзбе-жүз келмеген душпанларымның –

бийықтыяр шийткип қалмаўым ушын

мәртлиги жоқ, мәзи тири жанлардан.

 

Маған ашық қылыш көтергенлерге

легионлар кетти – биледи исин».

 

Алты ай, үш күн даўам етти қозғалаң –

Кассийди өлтирди зәңгилеслери.

 

Бул питнениң басшы ҳәм көсемлери

Римге маталып алып келинди.

Император бир-бир қарап көзине,

соңынан бәрине кеширим берди.

 

Марк Аврелий айтты: «Қудалар жерге

көз ашып болмастай даўыл жиберсе –

айыплаў адасқан ол бенделерди

тәғдир иси, мениң еркимде емес».

 

9-феврал, 2018-жыл.

 

Түсиниклер:

Марк Аврелий Антонин (121–180) – 161–180-жыллары Рим императоры, философияда соңғы стоицизм ағымы ўәкили. 140-жылы биринши рет консул болып сайланады ҳәм цезарь деп дағазаланады. 161–169-жыллары Рим империясын өгей иниси Луций Вера менен тахтлас болып, ал оның өлиминен соң жекке өзи император болып басқарды.

Марк Аврелийдиң 170-жыллары ески грек тилинде жазылған шығармасы «Өзиме дегенлерим» деп аталып, философиялық күнделик болып табылады. Бул шығарма «Ойлар» деген атама менен жәрияланып келмекте ҳәм әййемги мораллық әдебияттың өзекли шығармаларының бири болып табылады. Оның «Сен өзиң ислеўиң керек ҳәрекетти исле, тәғдирде жазылғаны болады» деген афоризми бар.

Гай Авидий Кассий (140–175) – император Марк Аврелийдиң Мысыр ҳәм Шамды басқарыўға қойған әскербасысы. 175-жылы Марк Аврелий аўыр наўқас болған ўақытта оған қарсы қозғалаң көтереди. Кассийдиң көтерилисин көпшилик шығыс провинциялар қуўатламады ҳәм ол өз тәрепдарлары тәрепинен өлтирилип, басы оған қарсы ләшкер тартып киятырған Марк Аврелийге жибериледи.

 


 

ЖӘБИРАЙЫЛ ПЕРИШТЕ «ОҚЫ!» ДЕДИЛЕР

 

Бахтыяр Генжемуратовқа

 

Түсинде бир елес келип алдына,

паршаға оралған буйым усынды –

ҳаўаз келди, айтты: «Оқы!» – дедилер, –

«Мен оқып билмеймен», – деди Муҳаммед.

 

Ол буйымды алқымына тақады –

дем алалмай турды: «Оқы!» – дедилер.

Және айтты: «Мен оқыўды билмеймен», –

тулабойы жуўлап турды Муҳаммед.

 

Елес буўындырды үшинши мәрте –

«Не оқыўым керек?» – деди Муҳаммед.

Бирден аспан асты нурға бөленип –

ол оқып атырған сүре жаңлады:

 

«Иқраъ бисмил раббикал-лази..»

Тамағы ашылып, қулағы шыңлап,

Муҳаммед оқыды Алла кәламын...

Жүмлә әлем суўдай тынып тыңлады.

 

Пайғамбарға бул дем ўәҳий әкелген

ол елес Жәбирайыл периште еди.

 

Қырқ жасында еди – бир ашық жүзли,

көзи нурлы, бийдайрең киси еди.

 

Тилинде жаңлады Қуран сөзлери –

ядында шыққаны шөл-биябанға,

көктен түскен жуп қус көтерип алып,

бир төбениң басына алып барғаны.

 

Еки бүркит оның көкирегин жарып –

жүрегин шық пенен алтын ыдыста

жуўды, жайғастырып қойды орнына,

қанаты сыйпады – жара жазылды.

 

Енди Муҳаммедтиң айтар сөзлери

Алланың жиберген кәламы болды –

жүрегине ҳәр бир қәўимлесиниң

илаҳый сөзлерди жеткермек болды.

 

Мекка улығлары келди нәбийге:

«Бизлер саған не иследик, Муҳаммед,

бабалар жолынан бизди азғырып,

бир неғайбыл нәрселерге шарлайсаң?!

 

Делбе болған болсаң – илаж қылайық,

ашық болсаң – жаўшы болып барамыз.

Улығ болғың келсе – қосып аламыз,

мал жыйып берейик – мал керек болса!»

 

«Делбе емеспен, дәў-перилер шалмады,

ҳешкимде өшим жоқ, ашық емеспен.

Жоқ менде мал-дүнйа, мәнсаб қайғысы –

мен Мәўла тааланың ялаўашыман.

 

Алла айтты, жерде бенделеримниң

ҳүкимим бар барлық жазықларына:

Билмей қылған иске – кеширимим бар,

қасттан қылған болса – жазасы басқа.

 

Тәни-жанымызды тәслим берейик

жаратқан ийемниң ирадасына –

оның тамуғы бар ҳәм ужмағы бар,

айтар сөзим, елим, Ҳақты таныйық».

 

Пайғамбардан кейин шайыр ҳәм қәҳин

мәни дүнйасының жолаўшылары –

шайыр талқыйн етип берер дүнйаны,

қәҳин бояп берер ақты қараға...

 

«Оқы!» деген сестиң бул жаңғырығы

өмирин ҳүкимине алған бенделер –

бизлер үнсиз қалсақ улыс не болар,

айтпасақ кеширим не, жаза деген не...

 

Аспанда от, жердиң үстинде де от –

қайда қашып жан сақлайды бендеси...

«Оқы!» жаңғырығын тыңлаўдан қалсақ –

Қарақалпақ ели жойтқаны бизди.

 

Апрел, 2018-жыл.

 

Түсиниклер:

Ялаўаш – ески түрк тилинде пайғамбар мәнисин береди.

Тамуқ – дозақ, ужмақ – бейиш мәнисинде.

Қәҳин – сыйқыршы, көзбояўшы.

 


 

ҲӘЗИРЕТИ ХЫЗЫР ҲИКАЯТЫ

 

Муўса сорадылар Тәңри тааладан:

«Бенделериң ишре жердиң бетинде

ким бар меннен гөре илими зыяда,

болса – барып оннан тәлим алайын».

 

Тәңир айтты: «Хызыр деген қулым бар,

бир теңиз билгейсең оның илимин –

соннан бир тамшысы саған бергеним».

Муўса айтты: «Оны көргим келеди».

 

Тәңир айтты: «Муўса, усыннан кетсең,

қосылған жеринде еки теңиздиң

Хызыр сени өзи таўып алады».

Муўса: «Қалай барылады ол жерге?»

 

«Бир қақпаш балықты себетке салып,

бара бер, қай жерде балықты жойтсаң –

изле жән-жағыңнан адам сүлдерин,

сол көрген адамың Хызыр болады».

 

Муўса жолға шықты жолдасы менен,

қосылған жеринде Рум, Фарс теңизи –

себеттеги балық жан енип, шапшып,

жүзип кете берди теңизге түсип.

 

Сол жерде Хызырды ушыратты Муўса.

Айтты: «Тәңир берген билимиң менен

туўры жол көрсетсең – мен ерсем еди».

Хызыр айтты: «Тәңир таала саған

 

Таўратты берди ҳәм ялаўаш қойды.

Мен жаўшыман – меннен не үйренесең?

Мәўла сениң менен сөйлести – меннен

итибарың ҳәм дәрежең жоқары».

 

«Тәңирдиң қәлеўи сол, – деди Муўса, –

сеннен тәлим алыў – маған буйрығы.

Сени көрдим – енди изиңе еремен,

қайда барсаң – мен де сонда бараман».

 

Хызыр айтты: «Буны қойсаң-о, Муўса,

мениң менен сабыр қыла билмессең...»

 

Он сегиз күн жолдас болды еккиси.

Әжеп ўақыялар жүз берди жолда.

 

Бир аўыл кемеге жүклеп мүлклерин,

сапарға ҳәзирлик көрмекте еди.

Хызыр бардыдағы кемени тесип,

жүзиўге жарақсыз етип таслады.

 

Бул адамлар аң-таң болды да қалды.

Хызыр кете берди теңизди бойлап.

Муўса шыдамады – себебин сорады.

Хызыр сораўына жуўап бермеди.

 

Басқа аўылға келди – көшеде жүрген

бир ойын баласын услап алды да,

басын тасқа урып өлтирди Хызыр.

Муўсаға бунда да жуўап болмады.

 

Бир аўылға келди – бир жан оларға

«хош келдиң», демеди, қонақ алмады.

Кәнттиң шетиндеги қулаўға келген

бир жайдың қасында түнеди олар.

 

Хызыр таң азаннан турып, суў тасып,

топан ылай ислеп, жарық дийўалды

сыбады, имарат және бир он жыл

мыңқ етпей турарлық ҳалға әкелди.

 

Бул Муўсаға жумбақ ислерди Хызыр

бежерди Тәңирдиң буйрығы менен –

кимге не илим ҳәм өнер бериўди

Жаратқан ийемниң өзи биледи.

 

Тәңирдиң Муўсаға берген тәлими –

билими еди болған ислердиң.

 

Ал, Хызырға берилген илим –

болажақ ислердиң хабары еди.

 

Хызыр айтты: «Келдик бул жерге дейин,

енди жолларымыз айра түседи.

Сен ҳайран қалған бул ҳәдийселерге

мен енди түсиник берейин.

 

Кемени тескеним мәниси – онда

сапарға шығажақ бийшаралардың

кемеси ҳәм барлы-жоқлы мүлклерин

тартып алар еди бир залым патша.

 

Мөҳмин адам еди баланың атасы,

бала урылардың шериги еди.

Ал, атасы оның қылўасын билмей,

«балам уры емес» деп ант ишер еди.

 

Атаның ийманы күймесин, дедим,

өлтирип жибердим кәпир баланы.

Тәңри талаадан мөҳмин бендеге

салыҳ, саадатлы перзент сорадым.

 

Ал, жарылып кеткен дийўал қуласа –

онда жасырылған алтын бар еди,

несийбеси еди ол жетимлердиң,

ашылып қалса – өзге ийелер еди.

 

Дийўалды дүзетип қойғаным – ертең

бул жетимлер бели қатып, есейип,

гөне жайды бузып, имарат қурарда,

ийе болар мийрас дирҳамларына.

 

«Қандай жүрейин мен елдиң ишинде,

тәлим бер», – деп және сорады Муўса.

Хызыр айтты: «Елге ашық жүзли бол,

нәпси дузағынан бойыңды сақла.

 

Ҳәжетсиз жерлерге барыўшы болма».

Хызыр менен Илйас – еки пайғамбар

ҳаят болар таңла мәҳшерге дейин,

олардың нәзеринде бендениң өмири.

 

Теңиз-дәрйаларда Хызыр жүреди –

самалға илесип, ақша булт болып.

Қайда кеме ғарқ боларын биледи,

мөҳминлерди алып шығар жағаға.

 

Саҳрада адасқан мүсәпирлерге

Илйас сағым болып жол көрсетеди,

және алып барып булақ бойына –

үзилер сабақты жалғап береди.

 

Жер бетинде тири пайғамбарлардың

көңли таза адамларда нәзери –

ығлам берер қәўип пенен қәтерден,

қут-берекет берер дүнйа малына.

 

Ал, олар мойнына алмас бир нәрсе –

жетиў жолы Ҳақтың раҳметине.

Бул тек ғана бендениң өз қолында,

бул тек оның ҳужданына ҳаўала.

 

Феврал, 2018-жыл.

 

Түсиник:

Ислам дәстүринде төрт пайғамбар қыямет күнине дейин тири деп түсиниледи: екеўи көкте – Ийса ҳәм Идрис, екеўи жерде – Хызыр ҳәм Илйас. Айырым фолклорлық шығармаларда (соның ишинде қарақалпақ дәстанларында) бул образлар бириктирилип, Хызыр-Илйас түринде бериледи.

 


* * *

Сымға қонған еки қумыры

бийкар излемеди бир-бирин.

 

Бул өмирде бир қумырының

көп нәрселер келмес қолынан.

 

Еки қус төрт қанат болады,

көп нәрселер аңсат болады.

 

Соның ушын сен мени тыңла,

бир сәўбетке иркил жанымда.

 

Ертең не болғаны болады,

қонарыңа сымлар көп тағы.

 

Сениң менен татлы мәўритлер

нәзеримди қадар ләбиңе.

 

Тәни-жаның байрамым болды,

делбе бүлбил гүлине қонды.

 

Сен менсиз де бахытлы едиң,

және толық болсын пүтиниң.

 

Алғәрез, бул өмир жолында,

кеўил қойып қалыппан саған.

 

Қус нәпесин тыңлап көрейин –

жазып жибер қанатларыңды.

Ноябрь, 2010

 


* * *

Қушағымда гүз ақшамында

жапырақларын таслаған гүлдей

сен таўланған ол мәўритлерди

мен умыта алмасам керек.

 

Саған емес, маған бул демлер

керек еди, сөнип қалмаўы

ушын делбе сезимлеримниң.

Усы сүўрет жайлады өмиримди.

 

Усы сүўрет бул дүнйадағы

мен излеген мәни болады –

соның ушын, қәле-қәлеме,

мен алдыңа келе беремен.

 

Ақыры сен де бул дийўананы

дәргайыңда көргиң келеди,

кеўлиңниң бир нағышы ушын

бул саўданың барды кереги…

2012


* * *

Туп-туўры келип,

туўры қайтасаң.

Қайтатуғынлығыңа қайылшылығым жоқ.

 

Қутқарып қал мени

мына дийўаллардан,

Аполлинерден қутқарып қал –

 

тирийектен,

басқа ҳаяллардан...

 

Байрам ет өмиримди –

 

үзилгенинше үзилсин нерв тамырлары,

бир бет ақ қағаздай жайылып қалсын

гүмилжи нәрселер арамыздағы.

 

Сонда өмиримизде байрам болады –

 

мен, шикарда жүрип адасқан аңшы,

булақтың бойында ушыратып қалып,

суў ишип атырған күним қолыңнан.

 

Сонда өмиримиз байрам болады –

 

сен маған исене алған күниңде,

сен маған еркелей алған күниңде,

мен өзимди таба алған күнимде.

Январ, 1981, Москва

 


 

РАМЕНСКОЕ. ГҮЛНАРА

 

Микропоэма

 

Сен мени минарға шығарып,

сары-ала жипекти қуяшқа жайдың –

 

көзлерим қамасып уштым шуғлаға,

жаны-тәним менен қус болып…

 

Қазан вокзалынан бир қушақ газета-журналларымды көтерип («Известия», «Литературная газета», «Новый мир», «Студенческий меридиан»…) Раменскоеге электричкаға минемен. Жатақханаңда жоқ болып шығасаң – жумыстасаң. Ертең күндиз үйде болады екенсең. «Келдим-жоқсаң-ертең келемен» деп иширтки таслап Москваға қайтаман.

Қус болып ушаман көзим байланып,

сары-ала жипекке сүңгип киремен,

өзин суўға урған шағала болып.

Енди бул шуғланың бир сабағыман.

Ертеңине тағы сен таманға жол аламан, сен жайнап шығасаң алдымнан – «қалай-қалай, қалай-қалай, қалай-қалай», бирге отырып шай ишемиз, дүнйаның мәселелерин қозғаймыз.

Мен кирген дүнйада – оттың сүўрети,

жалыны денеме муздай жабысып,

жердиң бетиндеги бес сезимимди

басқа бесеўине алмастырады.

«Мен сени жақсы көрмеймен, егер жақсы көргенимде усылай тура берер едим» дейтуғын едиң зорлап қушақлағанымда.

Кеўлимди тилкимлеп атырған бултлар

сениң өзиңе де жумбақ сезимлериң…

 

Билемен, Тәңирим усы демлерде

мен ылайық емес бахытты берди...

Ҳәр келгениңде ийниңди жаўып атырған шашларыңды көрсетесең, «сен өсир деген соң өсирип атырман», дейсең, көриспегели берли қанша өскенин бармақларың менен өлшеп көрсетесең.

Екеўимиз бас қойған дастықта

усы шашлар жатса еди жайылып…

Бенденики әрман. Кесемде көк шай

суўып қалды. Сен алыстасаң.

 

Мен сениң алдыңда көп сүрингенмен,

түсине алмағанман қарақалпақтың

ең бир түсиникли қызын. Усындай

бир елеспен сениң кеўил дүнйаңда.

23.12.1982

 


 

 

Comments 

 
0 #8 хабиб 2017-01-08 01:11 Great work, Saghinbai jora Quote
 
 
0 #7 хабиб 2017-01-08 01:10 просто великолепно, Сагинбай жора! Quote
 
 
0 #6 хаба 2016-09-27 14:29 Бари жаксы, алга Сагынбай ага! Quote
 
 
0 #5 А.Омирзаков 2015-05-27 19:37 Сағынбай аға, қарақалпақша шыққан поэзиялық китапларыңыздың электрон вариянтын қайдан тапса болады? Жууабын күтемен. Quote
 
 
0 #4 Малика Жумамуратова 2015-01-23 22:32 Поздравляем, Мир! С возрождением творчества, с бушующими волнами чувств. Quote
 
 
0 #3 Малика Жумамуратова 2015-01-23 22:30 «Поэзия – это ведь, прежде всего, поиск гармонии в своей душе, которая возрождает человека для мира и мир для человека».
С.Ибрагимов

Поздравляем, Мир! С возрождением творчества, с бушующими волнами чувств.
Quote
 
 
0 #2 Женгисбай Исмаилов 2012-08-06 00:11 Переводы не уступают оригиналу!!! Quote
 
 
0 #1 daniyarova jansaya 2011-11-11 03:17 честно говоря -я потрясена,я знала что Вы писатель,творец в своем роде…теперь я знаю больше,а именно:Вы молодец!!!больш ой,крупногабари тный молодец!!!! Quote
 

Add comment


Security code
Refresh