ҚАРАҚАЛПАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ЭТНОГЕНЕЗИ БОЙЫНША С. ИБРАГИМОВ КОНЦЕПЦИЯСЫ
24.02.2019 00:41

Қарақалпақлар генофонды, социаллық дәстүрлери, мәдений байлықлары бойынша Ишки Азия аймағында, Шығыс Тян-Шаннан Үлкен Хинган таўлары дизбегине дейинги аралықта, б. э. ш. II мыңжыллықтың екинши ярымы – б. э. I мыңжыллығының биринши ярымында тарийх сахнасына шыққан түркийтиллес қәўимлердиң мийрасхоры.

Б. э. I мыңжыллығының екинши ярымы – II мыңжыллықтың басы – Орхон дәрйасынан Арқа Кавказға дейинги аралықта түрк мәмлекетлик бирлеспелериниң дүзилген дәўири болды ҳәм ол әййемги түрклер дәўири деп аталады.

Олардан соң ортаәсирлик түрк қәўимлери ҳәм аўқамлары тарийх майданына шықты.

I Түрк қағанаты (551–630-жыллар) дәўиринде оғызлардың ҳәм түрклердиң айырым топарлары Сырдәрйа бойына көшип өтти ҳәм бул жердеги иран тилин сақлап киятырған ҳәм түрклескен шығысиранлы қәўимлердиң бөлеклерин өзлерине қосып алып, печенег ҳәм оғыз қәўимлик аўқамлары сыпатында қайта туўылды. Бул трансформациядан соң оғыз, қарлық, түрклердиң ислам динин қабыллаған топарлары Иранға өтип, оннан ары Киши Азия, Ирак ҳәм Сирияға дейин барып қонысласты. Олар усы узақ сапар даўамында өзлерине жергиликли қәўимлерди қосып алып, Сырдәрйа–Жерорта теңизи аралығындағы жаңа түрктиллес этносларды пайда етти.

Ислам динин қабылламаған печенеглер, оғызлар ҳәм қыпшақлар Волга, Дон, Днепр, Днестр, Дунай дәрйаларын өтип, Византияның арқа провинцияларында көшип-қонып жүрди. Бул жердеги урыслар ақыбетинде изге қайтқан печенеглер, оғызлар ҳәм қыпшақлардың айырым бөлеклери қубла рус князликлерине әскерий күш сыпатында жалланып, олардың шегара районларында жасаўға имканият алды.

Қарақалпақлар усы аты менен Шығыс Европа аймағында – Днепр дәрйасының орта ағымында, оғыз, печенег ҳәм қыпшақ қәўимлик аўқамларының 11 әсирдиң соңғы онжыллықларынан баслап Киев, Чернигов ҳәм Переяслав князликлери шегараларында қонысласқан бөлеклери тийкарында қәлиплести.

Бул рус князликлериниң аўқамласлары рус жылнамаларында 1146-жылдан баслап черные клобуки деген улыўма ат пенен атала баслайды. Бул атаманың қара қалпақлар деген бул көшпелилердиң өз атамасының рус тилине көширмеси екенлиги анық.

Қара қалпақлар атамасының келип шығыўын былай түсиндире аламыз.

Бул қубла рус князликлери аўқамласларының әскерий жүрислериниң объекти – олардан арқадағы районларда көшип-қонып жүрген батыс қыпшақ қәўимлери еди (олар рус дәреклеринде половецлер деп аталған). Руслардың аўқамласлары ол көшпелилерге қарсы өзлеринен жыйналған ләшкерди қара қалпақлар деп атаған – бул арқа тәрепке әскерий жүриске барыўшы әскерлер деген қурамалы түсиниктиң метафоралық ибарада берилиўи еди. Түрклер дүнйаның төрт тәрепин рәңлер менен белгилегенде, арқа тәрепти қара рәң менен белгилеген. Ал, қалпақ сөзи – бул ибарада синекдоха болып табылады.

Қарақалпақлар басына усындай бас кийим кийгени ушын солай аталған, деген түсиник – бул соң пайда болған халқлық этимология қубылысы болып табылады.

Демек, қарақалпақлар дәслеп бул региондағы көшпелилердиң рус хызметиндеги ләшкериниң атамасы, соңынан бул атама усы региондағы усы социаллық ҳалаттағы көшпелилердиң атамасы сыпатында қабыллана баслағанын шамалаўға болады. Бул көшпелилер топарлары екинши-үшинши әўлад тусында өзлериниң территориялық, хожалық салты (тийкарынан шарўашылық), социаллық ҳалаты (жалланба әскерлер), тил (оғыз ҳәм печенег тиллери өзара түсиникли болған), социомәдений дәстүрлери (урыўлық экзогамия ҳ. т. б.), диний исенимлери (тәбият күшлерине сыйынған) бойынша жақынлығы тийкарында, өзлерин бир этносиясий жәмәәниң ағзалары сыпатында қабыллай баслады. Усы тийкарда оларда «бизлер қарақалпақлармыз» деген этникалық сана орнықты.

Демек, Орта Днепр бойында, 12 әcирдиң ортасында қарақалпақ этносы туўылды.

Днепр қарақалпақлары өзлериниң урыўлық-қәўимлик системасын сақлап жасаған, оғыз тилинде сөйлеген, тәбият күшлерине сыйынған халқ болған.

Регионның тәбийий шараятларына байланыслы қарақалпақлар бул жерде ярым көшпели турмыс кеширген (қыста қорғанларда жасап, жазда жайлаўларға шыққан), олардың комплексли хожалығы қәлиплескен – олар қарамал, майда жанлық (қой-ешки) ҳәм жылқы сақлаған, дала дәрйалары ҳәм көллердиң қайырына тары, бийдай ҳәм арпа еккен, аз дәрежеде палызшылық ҳәм бағшылық пенен шуғылланған. Усылай етип, Рос дәрйасы алабында қарақалпақлардың соңғы дәўирлер ушын характерли комплексли хожалығы қәлиплескен.

Шығыс Европаның бул бөлеги 1242-жылдан соң Моңғол империясы қурамына кирди ҳәм усы әсирдиң ортасы шамасында Днепр бойындағы қарақалпақлар Волга ҳәм Яик дәрйалары аралығына көширилди (Волганың төменги ағымы түрклер тәрепинен Едил–Итил деп аталған, ал түрклердиң Жайық деп атаған дәрйасы ҳәзир Урал аты менен белгили). Моңғол империясының бул бөлеги Жошы улысы деп аталды ҳәм ол шығыста Жоқары Иртыш ҳәм Балхаш көлинен батыста Днепрдиң қуярлығына дейинги аралықты өз ишине алды.

Днепр қарақалпақларының үлкен бөлегиниң Жайықтың оң тәрепиндеги ҳәзирги Малая Узень ҳәм Большая Узень деп аталатуғын дала дәрйалары районына көширилгенлиги археологиялық материаллар тийкарында анықланды. Бул Киши Өзен ҳәм Үлкен Өзен дәрйалары районы қарақалпақлардың комплексли хожалығы ушын қолайлы мәкан болды.

Едил-Жайық аралығында қарақалпақлар лингвистикалық ҳәм этномәдений трансформацияны басынан кеширди.

Жошы улысының Жайықтың оң таманындағы (дәреклерде аты сақланбаған) бир әскерий-административлик округының қурамында болған қарақалпақлар өз қурамына белгили дәрежеде қыпшақ элементлерин қабыллады ҳәм бул мәмлекетте жеңиске ерискен қыпшақ тилинде сөйлеўге өтти.

Қарақалпақлар Едил-Жайық аралығында да өз урыўлық-қәўимлик системасын ҳәм урыўлық экзогамия нормасын сақлап жасады.

1557–1559-жыллардағы Едил-Жайық аралығында жүз берген экологиялық апатшылық нәтийжесинде қарақалпақлар Жем дәрйасының (русша атамасы – Эмба) бойына көшип өтти.

1570-жыллары қазақ ханы Хақназар (1538–1580) Жем бойындағы қарақалпақлардан ҳәм маңғытлардан 6 мың адамлық отряд дүзип, Уллытаўдағы өз ставкасына алып кетеди. Ҳақназардың аталас иниси Тәўекел-султан басқарған бул отряд қазақ ханы менен әскерий аўқамлас болған Бухара ханы Абдулла II ниң (1583–1598) Екидәрйа аралығындағы барлық шыбаныйлар ийеликлерин өз қол астында бирлестириў бойынша жүрислерине қатнасады.

Тәўекел-султан (1586–1599) жылы барлық қазақлардың ханы болып дағазаланғаннан соң, оның зәңгилеслери қарақалпақ батырлары оннан өз елин тәбийий шараяты нашар Жем бойынан анағурлым абзал Сырдәрйа бойына көширип алып келиўге рухсат алады.

Усылайынша 1590-жыллардың ортасында қарақалпақлар ҳәм оларға қосылған ноғай қәўимлери Сырдәрйаның төменги ҳәм орта ағымына – Түркистан аймағына көшип келип қонысланады (қарақалпақ аңызлары бул ўақыяның болған сәнеси сыпатында 1593-жылды береди). Бул жерде олар жергиликли сырдәрйалы түркийтиллес қәўимлерди өзлерине қосып алып, жаңа этносоциаллық трансформацияны басынан кеширеди. Бул қарақалпақлар, едил-жайықлы ҳәм сырдәрйалы түркийтиллес қәўимлердиң бирлеспеси, қарақалпақ батырлары тәрепинен басқарылғанлығы себепли, қарақалпақ атамасын алады.

Бул Сырдәрйа трансформациясы нәтийжесинде қарақалпақ урыўлары едил-жайықлы ҳәм сырдәрйалы қәўимлерге қарағанда аз санлы болғанлықтан, олардың қурамына урыўлары сыпатында кирип кетти. Ҳәзирги баслы қарақалпақ қәўимлери – булар Дешти-Қыпшақта моңғоллар ҳүкимдарлығы дәўиринде жергиликли түркийтиллес қәўимлердиң моңғол армиясы қатарында келген моңғоллар ҳәм Қубла Сибир – Сырдәрйа аралығы түрклериниң моңғол мәмлекетиниң әскерий-административлик структурасы тийкарында бирлесиўинен пайда болған постмоңғол этносоциаллық бирлеспелер болып табылады. Қоңырат, қыят, маңғыт, кенегес, шүйит ҳәм тағы басқалары – моңғол этнонимлери, қытай – моңғоллардың бир қәўими болған киданларға түрклердиң берген аты (қарақытайлар), бирақ, булар барлығы да моңғол ҳүкимдарлығы дәўиринде моңғол элементлерин өз ишинде ассимиляциялаған түркийтиллес қәўимлердиң бирлеспелери.

1723–1758-жыллары ҳәзирги Алтай, Қубла Қазақстан, Жуңғар таўлары, Арқа Қытай ҳәм Арқа Қырғызстан аймағында жайласқан Жуңғар ханлығының Орта Сырдәрйаны жаўлап алыўы нәтийжесинде қарақалпақлардың «төменги» (Сырдәрйаның төменги ағымы) ҳәм «жоқарғы» (усы дәрйаның ортаңғы ағымы) қарақалпақлар болып бөлиниўи жүзеге келеди. «Жоқарғы» қарақалпақлар бул халқтың көпшилик бөлегин қураған.

Соңынан «жоқарғы» қарақалпақлардың бир бөлеги ҳәзирги Арқа Қытай аймағында жасайтуғын моңғоллардың батыс бөлеги – ойратлар топары ишинде ассимиляцияланып кетти.

Қарақалпақлардың жалайырлар топары ҳәм басқа бир қатар қәўимлердиң бөлеклери қазақлардың Орта жүзи ишинде ассимиляцияланып кетти.

17 әсирдиң басынан баслап Сырдәрйаның төмениндеги қарақалпақлар Әмиўдәрйаның қуярлығына дейинги аралықты жайлаў сыпатында жайлаған (қарақалпақ аңызлары мүйтен ҳәм қолдаўлы қәўимлери топарларын көрсетеди). Бул ўақытлары Сырдәрйаның сол саласы болған Жаңадәрйа Дәўқара көллер системасына келип қуйып турған.

1743–1760-жыллары «төменги» қарақалпақлар Сырдәрйаның төменги ағымын қазақларға таслап, Жаңадәрйа бойына көшип өтеди. Олардан дәслеп қоңырат топары 1785-жылы Әмиўдәрйаның Дәўқара көллер системасына келип қуйып турған оң саласы Көкөзектиң аяғына көшип өтеди. Усы жерден қоңыратлардың жаўынғыр бөлими Әмиўдәрйаның батыс саласы Үлкендәрйаның бойына ҳәм Үстирт етегиндеги көллер бойына, ал шүллик топарының бир қатар қәўимлери (қыятлар, ашамайлылар, балғалылар, қостамғалылар) Бақырғаннан төменде басланатуғын Таллық саласының бойына қоныс аўдарады.

Буннан соң кенегеслердиң, маңғытлардың, қытайлардың ҳәм қыпшақлардың айырым топарлары Әмиўдәрйаның қуярлығына көшип өтеди.

1810-жылы қарақалпақлардың Жаңадәрйа бойында қалған топары Хорезм оазисине жыйналған қәўимлеслерине келип қосылады.

Усының менен «төменги» қарақалпақлардың Хорезм оазисинде – Хорезм мәмлекети территориясында жәмлесиўи жуўмақланады. Бул дәўирде Хорезм мәмлекетинде Шығыс Дешти-Қыпшақтан келген өзбек-қоңыратлардан шыққан Үмбай-инақ әўладлары династиясы ҳүким сүрди.

«Жоқарғы» қарақалпақлар да 1760-жыллардан соң Екидәрйа аралығына көшип қоныслана баслайды. Қарақалпақлардың шымкент-ташкент, ферғана, самарқанд-зәрафшан, мазары-шәриф топарлары тийкарынан «жоқарғы» қарақалпақлардың әўладлары болып табылады. Нураталы қарақалпақлар Сырдәрйаның төменинен көшкен қарақалпақлар топары.

«Жоқарғы» қарақалпақлар ҳәм Хийўа ханлығындағы сиясий аласапыранлар себепли дәрйаны өрлеп көшкен қарақалпақ топарлары 20 әсирде өзбек сиясий миллетиниң қурамына кирди.

Хорезм оазисинде қарақалпақлар бул жердеги мәдений орталықта оғыз мәдений қатламын қабыллап, ҳәзирги биз билетуғын қарақалпақ халқының мәдений келбети қәлиплести.

Қарақалпақ тили өзиниң түркий тиллер ишиндеги позициясы бойынша оғыз, қыпшақ ҳәм қарлық ареалларының түйининде жайласқан.

Әййемги түрклердиң тарийхын сәўлелендирген қытай жылнамаларының материаллары Н. Я. Бичурин (Иакинф), В. С. Таскин тәрепинен рус тилине аўдарылып жәрияланды. Әййемги түрк дәўири тарийхы С. Г. Кляшторный ҳәм Д. Г. Савиновтың мийнетлеринде түрклерди изертлеў илиминиң соңғы жуўмақлары тийкарында баянланды. Сондай-ақ бул дәўир бойынша Е. Г. Кычанов, Ю. С. Худяков, Т. Ж. Барфилд ҳәм басқалардың мазмунлы мийнетлери бар.

Әййемги рус князликлериниң конфедератлары (аўқамласлары) болған түркий қәўимлер туўралы мағлыўматлар сақланған рус жылнамалары жәрияланған ҳәм илимий айналысқа енгизилген. Белгили рус тарийхшылары В. Н. Татищев, Н. М. Карамзин, В. О. Ключевский, С. М. Соловьев ҳәм басқалардың мийнетлеринде рус жылнамаларындағы черные клобуки жәмәәсине байланыслы материаллар терең илимий анализге салынған.

П. В. Голубовский, Д. А. Расовский, В. Г. Васильевский, С. А. Плетнева, В. Я. Петрухин, Д. С. Раевский, В. Л. Егоров, И. О. Князький, П. П. Толочко, Р. М. Мавродина, Е. С. Галкина, В. И. Марков ҳәм басқалардың мийнетлеринде рус князликлери көшпели қоңсыларының тарийхы жақсы сәўлелендирилген.

Г. А. Федоров-Давыдов ҳәм басқа да рус археологлары ҳәм тарийхшыларының мийнетлеринде қарақалпақлардың үлкен бөлегиниң Днепр бойынан Волга-Яик дәрйалары аралығына көширилгенлиги тастыйықланды.

Алтын орда дәўири бойынша бурынғы бизге мәлим илимий мийнетлерден тысқары, Г. В. Вернадский, Э. Хаара-Даван, Р. П. Храпачевский, Е. П. Мыськов, Т. И. Султанов, Э. С. Кульпин, Р. Ю. Почекаев, Ю. В. Селезнев, И. В. Зайцев, А. Г. Юрченко ҳәм басқа да алымлардың мийнетлери бар.

П. П. Иванов, М. Х. Абусеитова, В. В. Трепавлов ҳәм басқа да тарийхшылардың мийнетлеринде қарақалпақлардың Сырдәрйа бойына көшип өтиў дәўири белгилеп берилди.

Булардан тысқары, түркий қәўимлердиң ҳәр қыйлы топарларының тарийхы ҳәм мәденияты бойынша Н. А. Аристов, Б. С. Кумеков, С. М. Ахинжанов, С. Г. Агаджанов, Д. Е. Еремеев. З. М. Буниятов, Ю. Э. Брегель, К. В. Финдли, Т. Т. Райс, П. Голден, В. М. Запорожец, Н. М. Будаев, К. А. Пищулина, В. Я. Басин ҳәм басқалардың жумыслары бар.

Улыўма көшпелилердиң социаллық-мәдений дәстүрлери, исеним ҳәм ментал системалары Н. Н. Крадин, Т. Д. Скрынникова ҳәм басқалардың мийнетлеринде сыпатлап берилди.

Соңғы дәўирде түркий тиллер бойынша А. В. Дыбо, М. Т. Дьячок, О. А. Мудраклардың мийнетлери жәрияланды.

Шығыс еллери тарийхына арналған жекке ҳәм коллективлик мийнетлерде түрклердиң тарийхы улыўмаластырып берилген бөлимлери бар.

Қарақалпақлардың келип шығыўы бойынша бул этнологиялық концепцияның ҳақыйқый авторы – рус тарийхый илими.

Мен рус алымларының илимий жуўмақларын системаға салып, баянлап бердим.

 

Add comment


Security code
Refresh