Төлепберген МӘТМУРАТОВ
24.02.2019 19:39

Шайыр, аўдармашы

(1939-1984)

 

АДАМГЕРШИЛИККЕ АБАЙЛЫ БОЛЫҢ

 

Адамгершиликтиң несин айтасаң!-

Кеўил сандығына нағыш, зер болар.

Киси кеўлин қалдырыўға қорқасаң –

Зейинге тийгенлер кейин хор болар.

 

Адамгершилигим – арым-намысым,–

Дейип түсингенниң ойы артықмаш.

Жақын ете билер бәрҳа алысын,

Өмир теңзинде шүмип-мантықпас.

 

Адамгершиликке абайлы болың!–

Өзиң жаман болсаң – тағар жаман ат.

Онда алыў қыйын иззетли орын –

Мейли тас қопарып, таўды домалат.

 

Шам менен табылар түскен бир тал шаш,

Жиңишке болса да, мейли, қаншама:

Адамгершиликти жойтсаң – табылмас,

Егер еки көзиң қуяш болса да

29 июл, 1971

 

МЕНИ ОТЫРЫСПАҒА МИРӘТ ЕТКЕН

БИР ЖОРАМА АРНАП ЖАЗЫЛҒАН ҚОСЫҚ

 

Достым, бүгин мени араңа қоспаң,

Бүгин зыяпаттан қашқан достыңман.

Бүгин алыспайжақ әлпимиз ҳаслан –

Бир илҳам периси келди тосыннан.

 

Бүгин өмир маған сондай заўықлы,

Бүгин өз алдыма сазым болажақ.

Бүгин қәдир сағымындай қәўипли

Ол илҳам периси жазым болажақ.

 

Достым, келген периштемди ушырма,

Бүгин зыяпатты қоя турайын.

Бир тост көтериңиз бизиң ушын да,

Отырыспаң толы болғай, илайым.

 

Бүгин ондай зыяпаттың жатыман...

Илҳам перисиниң шашын өрейин.

Ертең сол периниң шарапатынан

Дөреген қосықты оқып берейин.

 

Жақсы нийет пенен атаң атымды,

Бүгин отырыспаң өтсин Төлексиз.

Түнде қағып жүрмең мениң қапымды,

Биймезгил күлкилер бүгин керексиз.

 

Достым, бүгинимди бериң қарызға,

Нағыз саз-сәўбетке қуштар болсаңыз.

Ғыйбат айтагөрмең отырыспаңызда,

Бир илҳам перисин услар болсаңыз.

 

Достым, бүгин мени араңа қоспаң,

Бүгин зыяпаттан қашқан достыңман.

Бүгин алыспайжақ әлпимиз ҳаслан,

Бир илҳам периси келди тосыннан.

9 август, 1971

«Айсәнем топламы», «Қарақалпақстан», 1973

 

ҒАЎҚЫЛДАСАР ҚАРАҚАЛПАҚЛАР

 

Мейлис-мерекеде, кешки жыйында,

Ески массагеттен өнген урпақлар –

Қустай сергекликти сезип бойында,

Ғаўқылдасар кеште қарақалпақлар.

 

Айтқан сөзлерине бузаў емдирип,

Бийди-ханды Өмирбекке жеңдирип,

Сөзлерине аяқ қойып, жүрдирип,

Ғаўқылдасар кеште қарақалпақлар.

 

Кеўиллери желип турған арғымақ,

Көкиреги ийип турған зер булақ,

Сөзлериниң пәтлеринен таў қулап,

Ғаўқылдасар кеште қарақалпақлар.

 

Симоновтан сөйлеп, Аббазды айтып,

Мысырдан гәп қозғап, Харковтан қайтып,

Жердиң жүзин шолып, барлығын қарпып,

Ғаўқылдасар кеште қарақалпақлар.

 

Ортаға алып қатықулақ, қарыйды,

Басына көтерип жаңа дәўирди,

Ай үстине тигермиз, деп қараүйди,

Ғаўқылдасар кеште қарақалпақлар.

 

Тап жаңа жулдыздан түсип келгендей,

Ай таманға өзи ушып келгендей,

Булкәраға жаңа көшип келгендей,

Ғаўқылдасар кеште қарақалпақлар.

 

Жүрген жолларында, ўақыт қыстаўда,

Жаңа мәни берип жаңа нусқаўға,

Самолет бортында, автобусларда,

Ғаўқылдасып барар қарақалпақлар.

 

Әжеп заман болды айта жүрер, деп,

Нөкистиң жайлары көкти тирер, деп,

Кийим таза, төсенериң гилем, деп,

Ғаўқылдасып барар қарақалпақлар.

 

Коммунизм деген киятыр, десип,

Бири «аўа», бири «тура тур», десип,

Жақсылықты айтпаў гүнадур, десип,

Ғаўқылдасып барар қарақалпақлар.

 

«Әкемиз де бүйтип әлпешлемеген,

Жай берип қойыпты бизге төбеден...»

Ташкенттен, Бакуден, Оштан, Шегеден

Ғаўқылдасып келер қарақалпақлар.

 

Кийимлерин кийип дәўир салтының,

Шөгирмесин киймесе де халқының,

Қалдырмастан ғаўырлысын-шаўқымын,

Ғаўқылдасып келер қарақалпақлар.

 

Ели ушын айтары тек қалыс гәп,

Келешекти қыял менен нағышлап,

Сөзиниң шынлығы ушын нан услап,

Ғаўқылдасар кеште қарақалпақлар.

 

Сәўбетлесиў ушын бәне кем деме:

Ушырасыў, үлпетлесиў, деңгене...

Ертек киби уллы мәнзиллерге де

Ғаўқылдасып барар қарақалпақлар.

 

АББАЗ ШАЙЫРДЫҢ АЗАСЫНА

 

Қосық аспанында бир жулдыз сөнди,

Бирақ қосық болып жаңлады-кетти.

Бизге дийдар несип етпейди енди,

Көркем сөз шайдасын дағлады-кетти.

 

Өзи кетип, елде қалды ҳөнери,

Өзи саҳаўатлы, сөзи зер еди,

Ел ишинде Аббаз-шайыр, дер еди,

Сөзден көп гүлдәсте байлады-кетти.

 

Аббаз-шайыр арамызда сән еди,

Дүнйадан өтипти – кеше бар еди,

Жеккесиреп қалды оның қәлеми,

Қәлемниң тулпардай дойнағы кетти.

 

Бул марҳум шайырдың заты пәк еди,

Елдиң сөйлер тили, журттың жағы еди,

Кеўли ҳасыл сөзге питкен бағ еди...

Аббаз – сөз бағының бағманы кетти.

 

Зер шекпен жамылса жарасар еди,

Журт Аббаз қайда, деп сорасар еди,

Оған тири жүриў миясар еди –

Өзи сүйген халқын қыйнады-кетти.

 

Журт айтар: шайырдың гүли солмайды,

Солмайды-аў, қосығы еле жаңлайды?

Бәрибир шайырдың орны толмайды,

Үлкен көкиректиң әрманы кетти.

 

Өлди. Дүнйа қалды, гөззаллық қалды –

Бунда қосық болып жасайжақ мәңги.

Уйқысыз атқарып өрели таңды,

Ҳасыл сөз әнжамын ойлады-кетти.

 

Ўақты шығар, деймен, шамасы түстиң,

Сум хабар еситип өртенди жисмим,

Елинде қалдырып мүбәрек исмин,

Халқының кеўлинде орнады-кетти.

 

Даўам еткен яңлы дәрйа ағысын,

Сөзлери жойтпайды сирә нағышын,

Көркем сөз ашығы – әзийз жан ушын

Ағла сөз шәменин арнады-кетти.

 

ЖАЎЫН ЖАЎЫП УРДЫ СӘСКЕ ЎАҚТЫНДА

 

Садық шайырға арнаў

 

Жаўын жаўып турды сәске ўақтында –

Пахта ашылмас, деп ашынар едим...

Жаўын жаўып турды сәске ўақтында –

Көзжасымды зорға жасырар едим.

 

Әзийз ақсақалым, әзийз нәҳәним,

Бир жумақ пахтадай аппақ сақалың,

Көринсе алыстан жипек шапаның,

Әкемди көргендей қысынар едим.

 

Журт айтысар еди, ҳарып-талмас, деп,

Мереке-жыйынға бармай қалмас, деп,

Сәлемим-иззетим толық болмас, деп,

Сизге қос қолымды усынар едим.

 

Отырыс-турысың сондай салдамлы,

Сөз айтар-ең пардоз берип әндамлы,

Сатираңа ушыраған арланды,

Ғаррылар ишинде ушыға едиң.

 

Көпшикке сүйенбей, сөзге сүйенип,

Жетпис жасқа еткен едиң ийелик,

Тиллескенде ҳәмме әғайин, дейип,

Жоллардан-жолларға асығар едиң.

 

Жақсы адам едиң кеўли пахтадай,

Жаның жаснар еди гирбиң сақламай,

Жақсыны мақтаса – сени мақтағай,

Бир жаңа китаптай ашылар едиң.

 

Жаслар жүрсек, дейди, жүрген жолыңнан,

Қосық шығар еди оңы-солыңнан,

Егер де жас бериў келсе қолымнан -

Жасыңды тоқсаннан асырар едим.

 

Мәнисиң болмады Аббаз өлгели,

Қос бүлбил едиңиз, аға, елдеги,

Сиз келген жерлерге ол дым келмеди,

Салтанатқа зорға қосылар едиң.

 

Аббазды сорама, қатырған, дедиң,

Балам, дәстан жазып атырман, дедиң,

Егер түўесилмей турғанда демиң,

Жаңа дәстаныңның изи бар еди.

 

Кимди бир қартайып көрмепти, десе,

Кимди ғаррылығы жеңбепти, десе,

Кимниң өмир жолы өрнекли, десе,

Мен өмир жолыңа қызығар едим.

 

Жаўын жаўып турды сәске ўақтында –

Пахта ашылмас, деп ашынар едим.

Жаўын жаўып турды сәске ўақтында –

Көзжасымды зорға жасырар едим.

 

* * *

 

Күйдирмең кисини

Қап-қара болғанша.

Шыдамлы болмаңыз –

Ақ қара болғанша.

Көйлегиң достыңнан

Көпғана болғанша,

Байлық деп биреўге

Муптала болғанша –

Шынлық, деп, гүресиң,

Әптада болғанша.

 

«Ашылысыў» топламы, «Қарақалпақстан», 1977

 

Төртлик

 

Мен ҳайран қаламан: не ушын таўлар

Бийик болған сайын суўық болады.

Мен ҳайран қаламан: гейбир адамлар

Бийик болған сайын суўық болады.

 

ШАЙЫР ТӘБИЯТЫ

 

Ҳадаллық деп айрыларман жан достан,

Наҳақлыққа күйип-күйип өтермен.

Мен халқтың үстинен қарай алмаспан,

Бирақ та өлгенше сүйип өтермен.

 

Шынлықтың жолында мен кеширсем де,

Үлкен болмадым деп ҳеш налымаспан.

Таза кийимиме дақ түсирсем де,

Ҳуждан сарайыма шаң жуқтырмаспан.

 

Достым, жүрегиме жара салсаң да,

Қорқпа, жүрегиңе жара салмаспан.

Көңилде муң сақлап жасай алсам да,

Көңилде кир сақлап жасай алмаспан.

 

Мен ала алмаспан бузық ақылды.

Тарпыўға ушырап ессиз қалсам да.

Достым, сындырарман қыйсық шақыңды –

Бул аспан астында доссыз қалсам да.

 

Сен шыққан бийикке шыға алмаспан,

Журтқа ҳәмирим жүрмес, бирақ, умытпа,

Пәсте деп күлме сен – мен ҳадал болсам,

Бийик бола аларман пәсте турып та.

 

Жәбирлей алмаспан жаны ҳадалды,

Ол ушын өзимди қыйнай аларман.

Гейбир нәкаслардай жақсы адамды

Мен хорлай алмаспан, сыйлай аларман.

 

Ўатаным – кең мазмун өмириме ол,

Ўатаным – анамдай әзийз, гүлбағым.

Орден тақпаса да өңириме ол,

Орден деп билермен берген ығбалын.

 

Адамға аңқ етип мен алданарман,

Қашанғаша жүрер адам сақ болып.

Жарлы болсам де мен арлы боларман,

Мен жасай алмаспан жарамсақ болып.

 

Мен де қарапайым сиздей, адамлар,

Даңқым да тарамас, бәлким, гәп болып.

Жасай алмасам да болып ҳәмелдар,

Мен жасай аларман азамат болып.

 

Жан бере алмаспан ҳәркимди сыйлап,

Қаяғына болсын бийшара бир жан.

Сәл нәрсеге емес, Ўатандай қымбат

Нәрселерге жанды етермен қурбан.

 

СҮЙСИНДИМ, ГҮРСИНДИМ

 

Сырымды айтпадым сырым аңбасқа,

Жақсы нәрселерге үнсиз сүйсиндим.

Муңымды шақпадым бийпәм жолдасқа,

Гүрсинсем аўлақта жалғыз гүрсиндим.

 

Мен қыйналдым, дослар, еки нәрсеге:

Дос аяғын қыя басса – қыйналдым,

Нәкәс адам баслық болып кеңсеге,

Ақ кеңсе есигин ашса – қыйналдым.

 

Жыллар әсте жылжығандай туйылды,

Алыс-алыс әрманыма асықтым.

Үйлениў жолында қойдым жыйынды,

Усы күнги балларыма асықтым.

 

Мен асықтым, жүрген жерин жаз еткен

Жақсы менен дусласыўға асықтым.

Тәғдир алжастырып бизди дус еткен

Жаман менен хошласыўға асықтым.

 

Гейўақта тиллер де болар узын дым,

Гейўақта дәл тиймес урған таяғың.

Қуяңқы масайрап жүрсе – гижиндим,

Пәк жанлы жәбирлер шексе – аядым.

 

Мен қайдан билиппен жаны ипласын –

Ўаҳ, оған дос болғаныма өкиндим.

Сонша ықтықатым, сонша ықласым,

Еңбегим еш болғанына өкиндим.

 

Достымнынң кемиси сезилмесин, деп,

Қысылса – қысылдым, созса – созылдым.

Достымның баўыры езилмесин, деп,

Дәртимди далаға шағып езилдим.

 

Татлы нама шерткен нәпис най сынбай,

Сөз мүлки таўсылмас көңил-қаршынның...

Жақсы менен айтыстым мен арсынбай,

Жаман менен айтысыўға арсындым.

 

Бул өмирим даўам еткей таўсылмай...

Мен де бирўақ шыбық болып шаншылдым.

Өз елимде қул болыўға арсынбай,

Басқа елде гүл болыўға арсындым.

 

Түңилген жоқ едим ҳешбир адамнан –

Атабийзарлардан әбден түңилдим.

Жүгинген жоқ едим ҳешбир адамға –

Тек ана алдында ҳадал жүгиндим.

 

Талай зыяпатта болып дуз-несип,

Дослар арасынан бәрҳа табылдым.

Бурыс сөзли бурраңлардан ўаз кешип,

Дурыс сөзли досларымды сағындым.

 

Түртпедим, тиймедим ҳәргиз зейинге,

Мәҳәлинде масайрадым, мардыйдым.

Кишипейил болдым кишипейилге,

Гәрдийе бергенге мен де гәрдийдим.

 

Қолымнан узатып турман жаслықты,

Жүрсем жақсылыққа қарай жол жүрдим.

Жан жорамнан сезип қалсам пәсликти,

Жалғыз жүрип жулдызларға телмирдим.

 

«Еле жассаң» дегенге мен инанып,

Аңымды гөзлемей талай ушырдым.

Жаңа жылдың келгенине қуўанып,

Жаслығымның өткенине ашындым.

 

СҮРНИКСЕҢИЗ ДЕ

 

Жаңылмас жақ болмас, сүринбес туяқ –

Адасып қалыўдың азабы жаман.

Дос ашытып айтса – жаның ғой, бирақ,

Ҳәрқашан тиллери мазалы жаман.

 

Жаңылмас жақ болмас, сүринбес туяқ –

Бузбаңыз, досларым, көңил бирлигин.

Өмир жолларында сүрниксеңиз де,

Шынлық қапысына қарай сүрнигиң.

 

Болса да дүнйада ең аўыр гүнаң –

Қыйсық жолға түскен достан кешиңлер.

Қәтелессеңиз де, досларым , мудам,

Дуўры жолдан жүрип қәтелесиңлер.

 

Жаңылмас жақ болмас, сүринбес туяқ –

Таслары көп болар өмир таўының.

Жаңылмаған жақсы, жаңылсаңыз да –

Шынлық шежиресин сөйлеп жаңылың.

 

Жаңылмас жақ болмас, сүринбес туяқ –

Ким билер өзиниң алжаспаслығын.

Қартайғанда қалай, билмедим, бирақ,–

Қәтелесиў менен өтер жаслығың.

 

Жаңылмас жақ болмас, сүринбес туяқ –

Жеңилиў жеңил ме сыр бүкпегенге?

Ҳайранман, адамлар алжасып турар,

Сонша ҳийле,

Сонша сумлық пенен де.

 

«Жақсылық сарайы» топламы, «Қарақалпақстан», 1986

 

Add comment


Security code
Refresh