Биринши эпизод (даўамы)
24.02.2019 15:27

Бердақтың концепциясындағы биринши лакун бойынша бизиң түсинигимиз мынадай.

1260-жыллары Уллы Моңғол империясының ҳәкимият басында шыңғысыйлар турған өз алдына улысларға пәршелениўи басланды. Яғный Моңғол империясы Юань империясы (Қытай), Жошы улысы (Алтын Орда), Хулагуйлер мәмлекети (ямаса Елханлар мәмлекети – Иран), ҳәм Шағатай улысы (Орта Азия ямаса Мәўераннаҳр) болып бөлинип кетти.

Изертлеўшилер Жошы улысының Моңғол империясының қурамында болған дәўириндеги басшыларын ҳәкимлер (русша – правитель), деп атайды, ал, хан титулын Мәңгитемир (1266–1282) өзине 1269-жылы алады.

Қарақалпақлардың Жошы улысы қурамындағы өмириниң Шыңғыстың әўладларының бири Ноғайдың тулғасы менен байланыслы тәрепи бар.

Ноғай (Йису-Нохой) (1235–1240 жыллар арасында туўылған – 28.09.1299) – Татардың улы, Жошының жетинши улы Буўалдың ақлығы.

Ноғайдың улысы Доннан батысқа қарай – Қырым ярыматаўын, Қаратеңиздиң арқа жағалаўын, Днестрден Дунайдың сол жағасына дейинги аралықты өз ишине алған. Ставкасы Дунайдағы Исакчи қаласы болған.

Ноғай өз улысында Сарайдан бийғәрез сиясат жүргизген күшли шыңғысыйлардың бири. Византия, Болгария ҳәм Сербия мәмлекетлери, қубла ҳәм арқа-шығыс рус князликлериниң бир бөлеги Ноғай ҳәкимиятынан ғәрезли болып, оған йасақ төлеп турған.

Ноғай Жошы улысының ҳәкими Берке (1258-ж. шамасы – 1266) дәўиринде беглербеги – бас әскербасы лаўазымында болды ҳәм Жошы улысы ләшкериниң Хулагуийлер сорамындағы Ширўанға жүрислерин басқарды. 1265-жылы усындай шабыўыллардың биринде Ноғайға найза тийип, бир көзинен айырылды.

Жошы улысын өз алдына мәмлекет дәрежесине көтерген күшли хан Мәңгитемирден (1266–1282) соң Ноғай орайлық ҳүкиметке өзи хан тайынлап баслады – оның Сарайдағы «хан атасы» сыпатындағы искерлиги 13 әсирдиң соңғы еки он жыллығына туўра келеди.

Ноғай Мәңгитемирдиң өлиминен соң жиллисымақлаў Тодамәңгиниң (1282–1287) тахтқа келиўин қуўатлайды, соңынан оны туўысқаны Толыбуғаның (1287–1291) ҳәкимияттан шетлетип, өзи хан болып сайланыўының да тәрепдары болады. Ал, 1291-жылы Мәңгитемирдиң он жети жасар улы Тоқтаның (Тоқтағы) (1291–1312), өз ағасы болған Толыбуғаны ҳәм өзи менен тахтқа таласыўы итималы бар аға-инилерин өлтирип, тахтты ийелеўи, Ноғайдың уйымластырыўы менен болады.

Ноғайдың бул дәрежедеги хан сарайындағы өзбасымшылығы қалған моңғол элитасының мәплерине қайшы келди ҳәм оған қарсы партияны Тоқтаның дайы атасы, Хорезм қоңыратларының көсеми Салжыдай-гүрген басқарды. (Ҳәр қыйлы фонетикалық вариантларда гүрген, гурган, көреген – Шыңғыс туқымынан болған нашарларға үйленген адамлардың ҳүрметли аты). Салжыдай-гүргенниң қызы Олжай-хатун Тоқтаның анасы еди. Сарайдағы питнеден хабар тапқан Ноғай Тоқтадан Салжыдайды Хорезмдеги улысына қайтарып жибериўди талап етти. Бирақ жигирма бес жасына келген Тоқта енди Ноғайдың қолшоқмары болып жасаўды қәлемеди ҳәм өзи де оған қарсы шықты.

Тоқта менен Ноғай арасындағы 1298-жылы жүз берген биринши саўашта хан ләшкери жеңилип, Едилдиң сол тәрепине қашты.

1299 -жылғы екинши саўашта Ноғай өлтирилди. Буннан соң 1302-жылға шекемги ҳәрекетлерде Ноғай улысы оның уллары ҳәм ақлықларынан тартып алынып, улыс адамлары Тоқта-ханның жақынлары арасында бөлистирилди.

Ноғайдың тийкарғы күши болған маңғыт қәўими Дон ҳәм Днестр дәрйалары аралығы батыс қыпшақлары тийкарында дүзилген еди. Усы маңғытлардың үлкен бир бөлеги Жайық бойындағы Тоқтаның улы ҳәм беглербеги Елбасардың улысына көширилди.

 

Add comment


Security code
Refresh