Биринши эпизод (даўамы)
24.02.2019 15:26

Соның менен бирге, бул эпизодты анализлеў барысында, Бердақтың қарақалпақ халқының этногенези бойынша концепциясында еки олқылықты байқаймыз.

Бириншиси. Бердақ өз генеалогиясында қарақалпақ халқын Хорезм ойпатының халқлары – қазақлар, өзбеклер ҳәм түркменлер менен түбири бир деп көрсетеди, бирақ қарақалпақларға тили, дәстүрлери, урыўлық-қәўимлик системасы, антропологиялық типи бойынша ең жақын халқ ноғайлар аталмайды. Ноғайлы халқы ҳәм оның тарийхый тулғалары (Едиге, Ормамбет-бий, Сарыша-айым ҳ. б.) туўралы сөз етиўши фолклорлық шығармалар Бердаққа мәлим еди. Оның заманласы Өтеш-шайыр Бердақтың қазасына бағышланған марсиясында «Ол Ноғайды қарақалпақ демишлер» деп жазды – яғный буны бир ўақытлары қарақалпақлар Ноғай улысы қурамында болды, деп түсиниўге болады. Бирақ, Бердақ дәўиринде ноғайлар деп Волга бойынан келген татарлар айтылған, ал ҳақыйқый ноғайлар менен байланыс 1600-жыллардан соң үзилип қалғанлығы себепли, бул этнос туўралы мағлыўмат болмағанын шамалаўға болады. Және бир айта кететуғын жери, үлкен монголоидлық расаға жататуғын қарақалпақлар менен үлкен европеоидлық раса ўәкили болған түркменлердиң қалай негизи бир болыўы мүмкин, деген мәселе қаралмайды.

Екиншиси. Бердақ қарақалпақ халқын қурайтуғын қәўимлердиң қоңсы халқлардың да қурамында бар екенлиги туўралы айтпайды ҳәм не ушын қоңырат ямаса қыпшақ қәўими қазақлардың, өзбеклердиң, ноғайлардың, башқуртлардың да қурамында бар, буны қалай түсинемиз, деген саўалға жуўап излемейди.

Соның менен бирге, қоңырат, қытай, қыпшақ, қыят ҳәм мүйтен қәўимлерин бир линияға дизип, ал кенегес ҳәм маңғыт қәўимлерин екинши линиядан шығарыўынан, Бердақтың бул топарлардың шығысы ҳәр қыйлы екени туўралы қандай да бир түсиникке ийе екенлигин аңлаймыз.

Ҳақыйқатында да тарийхый мағлыўматлар бойынша, қоңыратлар, қытайлар, қыпшақлар, қыятлар ҳәм мүйтенлер Шығыс Дешти Қыпшақ – Арал теңизи, төменги ҳәм орта Сырдәрйа бойлары далалары ҳәм Әмиўдәрйаның делтасы қәўимлери, ал кенегеслер менен маңғытлар Едил ҳәм Жайық дәрйалары аралығы қәўимлери.

Енди усы мәселелерге тарийхый көзқарастан анықлық киритип алайық.

 

Add comment


Security code
Refresh