Биринши эпизод (даўамы)
24.02.2019 15:26

Усы әскерий-административлик белгилеў процессинде Днепр бойындағы қарақалпақлар Жайық бойындағы улысқа көширилди.

Қарақалпақлардың моңғол шабыўылындағы шығынларын, Днестр бойына көшкен ҳәм славянлардың арасында қалған бөлеклерин есапқа алғанда, Едил–Жайық аралығына Днепр қарақалпақларының үштен бири көшип өткен болыўы итимал. Днепр бойы қарақалпақларының Жайық бойында этнос сыпатында сақланып қалыўы, бул жәмәәниң улысларға бөлип жиберилмей, тийкарынан бир пүтин ел сыпатында қонысландырылғанлығын көрсетеди.

Дәреклерде айтылган он төрт округтиң ишинде Жайық дәрйасының оң жағында бир улыс болғанлығы айтылады, бирақ оның ҳүкимдарының аты аталмайды. Археологлар (Г. А. Федоров-Давыдов) қарақалпақлардың Едил–Жайық аралығындағы ҳәзир Киши Өзен (Малый Узен) ҳәм Үлкен Өзен (Большой Узен) деп аталатуғын сайыз дала дәрйаларының – өзеклердиң бойларында жасағанлығын анықлады. Қубла Урал таўлары булақларынан саға алатуғын бул өзеклер Каспий теңизине жетпей, қумлықларға сиңип жоғалады.

Қарақалпақлар усы мәканда 13 әсирдиң ортасынан 16 әсирдиң ортасына дейин географиялық-экономикалық жақтан туйық аймақта ярым көшпели ҳалда (жазда жайлаўға шығып, қыста қыслаўға қайтып) жасағанлығын шамалаўға болады. Регион қарақалпақлардың комплексли хожалық жүргизиўине қолайлы еди. Қарақалпақлар сыйыр, ешки сыяқлы ызғар жерлерде жасай алатуғын мал түрлерин сақлаған (қой менен жылқы ызғарда баўырқурт болып өледи), бийдай, арпа, тары еккен, балық ҳәм аң аўлаған. Оларда жылқы ҳәм түйе аз болған.

Қарақалпақлар орайлық ҳүкиметке комплексли хожалығының өнимлеринен алым-салық төледи. Дән жетистирип бериўши районлардың әҳалысы орайлық ҳүкиметтиң әскерий операцияларына кең тартылмағаны ҳәм өзара урысларға қатнаспағанын шамалаўға болады. Қарақалпақлардың арасында моңғол-татар ядросы болды, сондай-ақ оларға қосылған қыпшақ топарлары да болса керек. Едил-Жайық аралығына көшип өткен қарақалпақлардың тийкарғы бөлеги өз урыўлық-қәўимлик системасын сақлап қалғанлығын, ал, өзиниң қурамына жаңадан қосылған топарларды жаңа урыўлар ҳәм тийрелер сыпатында өз урыўлық-қәўимлик системасына қосып алғанлығын шамалаўға болады.

Қарақалпақлар жасаған улыстың қасында Маңғыт журты болды.

Солай етип, аўызеки ҳәм жазба дәреклерге сүйенип, бизиң ушын әҳмийетли болған қарақалпақ халқы қурамындағы баслы қәўимлердиң қәлиплесиў процессин, дәўирин ҳәм географиясын былай шамалаўға болады.

Дешти Қыпшақ аймағында қоңырат, қыят, кенегес, маңғыт сыяқлы моңғол этнонимлери менен белгили қәўимлер усы аттағы моңғол ядросы әтирапында жыйналып, өз алдына этносоциаллық коллектив болып қәлиплескен, тийкарынан Моңғолстаннан ҳәм Қубла Сибирден, Шығыс Түркистан аймақларынан келген ҳәм жергиликли (шығыс ҳәм батыс қыпшақлар, қаңлылар, түркменлер ҳәм басқалары) түркийтиллес қәўимлердиң ҳәм урыўлардың биригиўинен пайда болған постмоңғол бирлеспелер болып табылады.

Олар фолклорлық шығармаларда ел деп аталады – Қоңырат ели, Қыпшақ ели, Маңғыт ели.

Булардың барлығының этносоциаллық коллективлер сыпатында қәлиплесиў дәўири – 13 әсирдиң екинши ярымы – 14 әсирдиң биринши ярымы.

Тарийхый хроникаларға ҳәм қазақ ҳәм қарақалпақ халқларының фолклорына («Алпамыс», «Қоблан», «Едиге» ҳәм басқа да дәстанлар, толғаўлар, тарийхый косықлар, ҳ. т. б.) сүйенип Жошы улысы еллериниң қәлиплескен аймақларын көрсетиўге болады.

Мәселен, қыпшақлар елиниң дәстаны «Қоблан» дәстанындағы топономика бойынша постмоңғол қыпшақ ели Сырдәрйаның орта ағымында, Қаратаў дизбеги аймағында қәлиплескен, деп айтыўға болады (соңынан қыпшақлар Ақтабан шубырынды ақыбетинде Арқа Қазақстанға – Торғай ҳәм Қостанай далаларына ҳәм Қубла Уралға жақын районларға қоныс аўдарған). Қыятлар Сырдәрйаның төменги ағымында қәлиплескен, соңынан айырым бөлеклери Тоқтамыс ләшкериниң қурамында Едил-Жайық аралығына кеткен. Қоңырат ели Сырдәрйа (жаўынғыр топары) менен Әмиўдәрйаның қуярлығында (барыңғыр топары) қәлиплескен, деп шамалай аламыз ҳәм т. б.

 

Add comment


Security code
Refresh