Биринши эпизод (даўамы)
24.02.2019 15:25

Мәмлекеттиң дәслепки дәўири ушын тарийхшылар 14 улысты атайды.

Соңынан Өзбек-хан 14 әcирдиң басында жаңадан административлик-территориялық реформа өткерип, мәмлекетти ири төрт регионға бөлди: Сарай, Хорезм, Қырым ҳәм Дешти Қыпшақ. Усы төрт регион өз гезегинде саны 70 деп қаралатуғын түменлерге, түменлер өз гезегинде басында мыңбасы, жүзбасы, онбасылар турған әскерий-административлик бирликлерге бөлинди. Дәреклерде бул түменлердиң атлары толық келтирилмейди.

Изертлеўшилер Бату менен бирге оның улысына 70–80 мың шамасы көшпелилер көшип өтти деп есаплайды ҳәм келгиндилердиң улыўма көшпелилердиң үштен бир бөлегин қурағанлығын шамалайды. Бул жаўлап алыўшылардың қурамында Бату менен оның улысында қалған жигирма мың моңғоллар болған (нөкерлер бала-шағасы менен қоса есаплағанда), ал қалғаны моңғол ләшкериниң қурамында келген түркий қәўимлердиң ўәкиллери деп шамалаўымызға болады.

Дәреклерде Бату ләшкери қурамында келген моңғол қәўимлериниң атлары аталады – қиятлар, хунқиратлар, ойратлар, хушинлер, кингитлер, сайджитлар, хидеркинлер, йисутлар, найманлар, нукузлар ҳәм тағы басқалар. Әдетте түркийлердиң ҳәм моңғоллардың қәўимлери 3–4 тен 10–12 ге дейин болған бир неше урыўлардан турады. Бату менен усы аталған қәўимлердиң айырым урыўларының ҳәм топарларының келгенлигин шамалаўға болады. Себеби бул урыўлардың ҳәм қәўимлердиң атлары сол дәўирде басқа моңғол улысларында да тилге алынады.

Солай етип, Жошы улысының усы әскерий-административлик дүзилиси тийкарында көшпелилер бөлистирилди.

Ҳәр бир әскерий-административлик бирликтиң өз территориясы белгиленди ҳәм ол мобилизация ўақтында белгиленген муғдарда нөкер шығарыўға миннетли еди. Мәселен, он мың ләшкер шығарыўы тийисли болған түменниң ҳәм оның төменги структуралық бөлимлериниң (мыңлықлар, жүзликлер, онлықлар) штабы сыпатында моңғол ҳәм моңғол ләшкери қурамында келген түрклерден қуралған шөлкемлестириўши ҳәм басқарыўшы топар берилди. Ал жаўлап алынған түркий ҳәм басқа да қәўимлер сол округке ел сыпатында қосылды. Бул әскерий бөлимлерге бөлинген тийкарғы этникалық массив – жаўлап алынған қыпшақлар, қаңлылар ҳәм басқа көшпели қәўимлерден ибарат болды. Бул конгломератта қыпшақлардың көпшиликти тутыўы – олардың тилиниң мәмлекет аймағында жеңиске ерисиўин тәмийинледи.

Ортаәсирлик постмоңғол түркийтиллес урыўлары ҳәм қәўимлери усы әскерий-административлик бирликлердиң тийкарында қәлиплести. Бул жаңа урыўлар ҳәм қәўимлер оған негиз болған моңғол топарының этноними ямаса сол бирликте доминантлық ролге ийе болған түркий этникалық топардың аты менен аталды. Мысалы ушын, қоңырат қәўиминиң уйтқысы хунқират қәўимине тийисли моңғоллар еди, ал усы әскерий-административлик округке бирлестирилген Сырдәрйа ҳәм Әмиўдәрйа делталарының түркий қәўимлери бул жаңа постмоңғол түркий қәўимин қурады.

 

Add comment


Security code
Refresh