Биринши эпизод (даўамы)
24.02.2019 15:24

Солай етип, 1236-жылдың ақырынан 1242-жылдың бәҳәрине шекем даўам еткен батыс жүрисинен соң Едил дәрйасының бойына шатырын тиккен Жошының екинши улы ҳәм тахт мийрасхоры Батудың қол астында Евразия дала белбеўиниң Балхаш көлинен Дунайдың қуярлығына дейинги үлкен бир бөлеги бирлестирилди. Тарийхый дәреклерде бул моңғол мәмлекети Жошы улысы ямаса Алтын Орда деп аталады.

(Волганың түрклер жасаған төменги ҳәм орта ағымына олардың бул дәрйаға қойған Едил атамасын қолланыўға болады).

Жошы улысы дәслеп Еке Моңғол улысы деп аталған моңғоллар империясының бир бөлеги еди. 1270-жыллары орайлық ҳүкимет әззилегеннен соң Жошы улысы өз алдына мәмлекет болып қәлиплести. Усы мәмлекеттиң қурамына кирген бул үлкен аймақтың көшпелилери Шыңғысхан әўлады тәрепинен басқарылды.

1242-жылы Едил бойына шатырын тиккен Бату соң, усы жердеги далаларда он жыл бойы көшип-қонып жүрип, өз улысының әскерий-административлик қурылысы менен шуғылланды. Соңынан оның дәўиринде Жошы улысының пайтахты сыпатында ҳәзирги Астрахан қаласының қасында орны сақланған Сарай-Бату қаласы қурылды. Беркениң (1258-ж. шамасы – 1266) ҳүкимдарлығы дәўиринде пайтахт ҳәзирги Волгоград қаласының қасындағы орынға көширилди – бул жаңа пайтахт Сарай-Берке деп аталды. Өзбек-ханның (1313–1341) дәўиринде Сарай-Берке Сарай ал-Жәдид (Жаңа Сарай) деп атала баслады.

Бул көшпелилер мәмлекети моңғол армиясының үлгисинде дүзилди.

Моңғоллар төрт тәрепти жүзин қуяштың түстеги ҳалатына қаратып турып белгилеген: алды – түслик, арт жағы – арқа, оң қол тәрепи – батыс, сол қол тәрепи – шығыс. Усы тийкарда улыс еки қанатқа ҳәм орайға ажыратылды.

Батудың өз улысын (доменин) қураған Едилдиң төменги ағымы бойындағы далалар мәмлекеттиң орайы – голун улус (моңғолша гол – маңлай, орай) саналды.

Мәмлекеттиң оң ҳәм сол қанатлары өз гезегинде бир неше улысларға бөлинди ҳәм олардың басында Жошының басқа уллары ҳәм күйеўбалалары турды. Рашидаддинниң «Жәми ат-таўарих» мийнетинде Жошының уллары төмендеги тәртипте бериледи: Орда, Бату, Берке, Беркечар, Шыбан, Танғут, Буўал, Чилаукун, Шиңқур, Чимпай, Муҳаммад, Удур, Тоқа-Темир, Шиңқум.

Оң қанатты (моңғолша: бараун гар – оң қол) мәмлекеттиң Жайықтан батыстағы ўәлаятлары қурады. Соның ишинде Жайық дәрйасынан Арқа Кавказға дейинги аралық Беркениң, Дон дәрйасының батысы, оннан ары Днепр менен Днестр аралығындағы Қаратеңиз бойы далалары Буўалдың (соңынан оның ақлығы Ноғайдың дәўиринде улыстың территориясы Дунайдың төменине дейин кеңейеди) ийелигине берилди.

Жошы улысының сол қанаты (зуун гар – сол қол) Жайықтан шығысқа қарай Иртыш пенен Балхашқа дейинги аралықты өз ишине алды. Бул тийкарынан Шыбан менен Орда-Әженниң улыслары болды.

Шыбан улысының жерлери Жайық дәрйасының шығысынан ҳәм Урал таўларынан төменги Сырдәрйаға дейинги аралықты өз ишине алған. Дәреклерде бул улыстың жазлаўлары Урал таўлары ҳәм Илек және Ырғыз дәрйаларының арасында, ал қыслаўлары Сырдәрйа, Шуў ҳәм Сарысуў дәрйалары аймағында болғаны айтылады. Абылғазының көрсетиўинше, Шыбан улысына қушчи, найман, буйрак, қарлық қәўимлеринен қуралған он бес мың үйден ибарат ел берилген.

Орда-Әженниң улысы Иртыштың жоқарғы ағымынан басланып, Алтай таўлары жанбаўырлары менен, Балхаш көлиниң арқасын жағалап Сырдәрьяның орта ағымына дейинги аралықты өз ишине алған. Орда улысының орайы Балхаш көлине жақын жердеги Орда-базар болған. Соңынан 14 әсирдиң 20–40 жыллары Орданың мийрасхорлары орайды Сырдәрйаның орта ағымындағы Сығнақ қаласы әтирапына көширди ҳәм бул жердеги моңғоллар шабыўылында қыйратылған қалалардың қайта тиклениўи басланды.

Шыбан ҳәм Орданың улыслары Сырдәрйаның төменинде шегараласты.

Тоқа-Темирдиң улысы – Маңғышлақ, Ҳажы-Тархан, Арқа Кавказдағы аслар жерлери болған.

Моңғолларда ҳәр тәреп белгили бир рәң менен белгиленген.

Батыс тәреп моңғолларда ақ рәңи менен белгиленер еди, сонлықтан Батудың доменин өз ишине алған оң қанат Ақ Орда деп аталды. Шығыс тәреп моңғолларда көк рәң менен белгиленеди, сонлықтан сол қанат (тийкарынан Шыбан ҳәм Орда-Әжен улыслары аймағы) Көк Орда деп аталды.

Бирақ тарийхшылардың арасында Ақ Орда ҳәм Көк Орда мәселесинде буған қарама-қарсы көзқарас та бар.

 

Add comment


Security code
Refresh