Биринши эпизод (даўамы)
24.02.2019 15:18

Евразияның дала белбеўиниң шығысынан батысына қарай жылжыған түркий қәўимлердиң дәслепки шоғырланған жери Жетисуў аймағы ҳәм Сырдәрйаның ортаңғы ҳәм төменги бассейни болды. Дәслепки түркий тиллес топарлар хуннлар дәўиринде бул жердеги шығысиран қәўимлери менен араласа баслаған.

Сырдәрйаның ортаңғы ҳәм төменги ағымында қытайлылар Канцзюй деп атаған, ески түрк дәреклеринде Кангар, Кангарас аты менен белгили б. э. ш. 2 әсир – б. э. 4 әсири аралығында өмир сүрген мәмлекетте шығысиран қәўимлери жасаған. Хуннлар дәўиринде Ишки Азиядан келген түркий тиллес қәўимлер менен араласқан шығысиранлылар эфталитлер – ақ хуннлар деген жәмәни пайда етеди ҳәм эфталитлердиң көсемлери Сырдәрйа-Әмиўдәрйа аралағындағы оазислик мәмлекетлерди өзлерине бағындырады.

563–567-жыллар аралығында I Түрк қағанаты көсемлери Иран менен аўқамласып, бул аймақта эфталитлердиң ҳүкимдарлығын қулатты ҳәм территориясын бөлисип алды (Әмиўдәрйаның қубласы Иранға қарады).

6 әсирдиң екинши ярымында I Түрк қағанатының көсемлери Жетисуўдан баслап Арал теңизине дейинги дала зонасын өз бийлигине алғаннан соң, Хуанхэ дәрйасынан Шығыс Тян-Шанға дейинги аралықта жасайтуғын көшпели қәўимлердиң бир бөлеги Сырдәрйа бойына көшип өтти. Бул түрк-оғыз қәўимлери Сырдәрйаның орта ҳәм төменги ағымында жасаўшы шығысиран қәўимлерин өзлерине қосып алып, өз тилин таңыўының нәтийжесинде 8–9 әсирлер даўамында печенеглер деп аталған урыўлық-қәўимлик бирлеспе пайда болды. Олардың ишинде доминантлық топар қанғарлар деп аталған үш қәўимнен турған – оларды түрк тилин қабыллағаны менен, аўқамда үстем ролин сақлап қалған шығысиранлылар, деп таныўымызға болады.

8 әсирдиң ортасында Жетисуўдан қарлықлар тәрепинен қысып шығарылған басқа оғыз қәўимлериниң үлкен бир топары Сырдәрйаның орта ағымынан Арал теңизине дейинги аралыққа жылысты. (Соны айтып өтиў керек, уйғырлар ҳәм қарлықлар улыўма оғызлар аўқамының өз алдына бөлекленип кеткен урыўлық-қәўимлик топарлары еди). Оғызлар да Сырдәрйа бойының ирантиллес ҳәм түрклескен қәўимлерин, печенеглердиң айырым топарларын өзлерине қосып алып, жаңа урыўлық-қәўимлик бирлеспе сыпатында қайта туўылды.

Сырдәрйа бойында печенеглер менен оғызлар дәслеп өзара парахатшылықта жасаған, бирақ оғызлардың саны өсип, қой-жылқыларының падалары көбейгеннен соң, олар печенеглерди бул аймақтан Арал теңизиниң арқасына қарай қысып шығара баслаған. Печенеглер 9 әсирдиң екинши ярымында Едил-Жайық аралығы, Қубла Урал жанбаўырлары аймағына көшип өтти, ал оғызлар өз жайлаўларын Арқа Каспий далаларына дейин созып алды. Сырдәрйалы оғызлардың орайы төменги Сырдәрйаның сол жағасындағы Янгикент қаласы болды. Бул жерде оғызлардың ҳүкимдары – ябғу отырды.

Мине, усы Ишки Азиядан келген түрк-оғыз қәўимлериниң жергиликли шығысиранлы қәўимлер менен араласып, жаңа этнослар сыпатында туўылған аймағы – Сырдәрйаның ортаңғы ҳәм төменги ағымы бойлап, арқасындағы Уллытаў дизбеклерине дейинги далалықлар соңынан ортаазиялы мусылманлар тәрепинен Түркистан деп атала баслады.

Монголоидлар менен европеоидлердиң араласыўынан пайда болған сырдәрйалы печенеглер менен оғызлар бир расалық типте болмаған, олардың арасында анаў яки мынаў расалық тип басым топарлар болған. Краниологиялық изертлеўлер Қаратеңиздиң арқа жағасына келген печенеглердиң менен оғызлардың арасында европеоидлик тип басым болғанын көрсетеди.

Печенег ҳәм оғыз тиллери бирдей жағдайда ҳәм бирдей компонентлерден пайда болғаны себепли өзара түсиникли тиллер болған, деп шамалай аламыз. Оғыз тилиниң үлгилери Махмуд Қашғарийдиң сөзлигинде сақланған, ал печенег тилинен бундай нусқалар жоқ.

 

Add comment


Security code
Refresh